Абдулкерим эфенди
Тарихдин геле аваз  |  8(291) 2015      
(Эвел газетдин 2015-йисан 29-август тилитда)
 
Ватандин къван
 
     Аваранви Абдулкерим эфендиди ракъурай «Ватандин къван» шиирди вичиз гзаф эсер авур Ибрагьим эфендиди адаз чар кхьена. И чарче ватандин гьасрет, гьиссерал звал гъидай хьтин таъсирлу цIарар авай. Иб­рагьим эфендиди кхьенай: «…Иг­рами стха, ви шиирди зун юзурна. Зи вилерикай хайи СтIур, хайи дагълар, а дагъларик къуьн кутунвай къванерни кьвалар, Лезгистандин чил карагна. Вун гьахълу я, гьакъикъатдани «Гъурбатдин диганвай женнетар ви­ри Ватандин чкIанвай са къванцихъ галач.» Ингье завай ватандиз хъфиз жезвач. Ваз хъфиз кIанзаватIа, зани куьмек гуда. Зун чIехи везирдихъ га­лаз мад гъилера рахана. Ада ваз медреса кардик кутаз куьмек гуда лагьана. Зи стха, и мукьвара за вал мад са чар ракъурда. Ана вуна вуч авуна кIанзаватIа кхьида. Гьавиляй са кьадар вахтуналди хъфиз тади къачумир.»
     Гьа са вахтунда Ибрагьим эфендиди султандизни чIехи муфтийрин, кадиаскеррин, гьукумат идара ийиз­вай ксарихъ галаз алакъада авай уламайрин пачагьлугъ инсанрин виляй вегьезвай гьерекатрикай чар кхьенай. (Килиг: Ch.Pertusier. La Bosnic. P., 1822. ч. 376). И чар кIелай султанди диндин къуллугъчийри чпин ихтияррикай менфят къачуна ийизвай чIуру крарал эхир эцигун патал кье­тIен къарар кьабулнай. Гьа къарардив кьадайвал, чIехи везирдин буйругъдалди Ибрагьим эфендиди Гьелеб шегьерда и рекьяй герек тир дегишвилер кьиле тухванай. Вичихъ ихьтин нуфуз авайвиляй Ибрагьим эфендидилай Абдул­керим Аваран­ви­диз куьмек гуз алакьна. Ада ви­чин ватанэгьли сул­тандин къецепатан крар кьиле тухузвай везирдин кьилив ракъурна. Везирдини герек тир вири куьмекар гана ам Къафкъаздиз рекье туна.
     Аварандал хтана вичин мукьва-кьилийрал кьил чIугур Абдулкерим гежар тавуна Къубада медреса кардик кутаз эгечIна. Са береда I Султан Магьмуда вичин кьилив ракъурай Мегьмет пашадин куьмекдалди Туьркиядиз кIелиз фейи аваранви Гьасан эфенди ва хуьрелви Магьмуд эфендидини и карда адаз куьмек гана. 
     Туьркияди а чIавуз Абдулкерим эфенди хьтин ксариз куьмек гун дуьшуьшдин кар тушир. Гьам султан, гьамни урус пачагь Къафкъаз гъилик ийиз алахъзавай. Гьавиляй гьам туьрквериз, гьамни урусриз ина чпин нуфуз авай векилар хьана кIанзавай. Гележегда абурун куьмекдалди халкь чпихъ ялун патал им чарасуз тир. Амма Абдулкерим эфенди ватандиз хтай XVIII асирдин 50-йисарин эхирра ина гьалар къизгъин хьанвай. (Килиг: Р.М.Магомедов. История Дагестана. Махачкала, 1991. С. 129). 1759-йисуз чпин виликан гьаким Мегьамед Гьуьсейн чукурай Дербент ханлухдин агьалийриз уцмий Эмир Гьамзадин гъилик акатуникай кичIезвай. Гьавиляй абуруз Фетали хандивай куьмек кIан хьана. Гьеле 20 йиса аваз Салян аялат кьуна кьилди гьаким хьайи Фетали гзаф алакьунар авай кас тир. 1758-йисуз адан буба Гьуьсейн Али ханди вичин дуьнья дегишарайла Фетали Къубадин хан хьанай. (Килиг: АВПР. Ф. 128. 1758. Д. 1. Л. 34). Дербентдин агьалийриз вичивай куьмек кIан хьайила Къубадин ханди абуруз ваъ лагьанач. Са кьадар вахтундилай ада Дагъустандин са бязи гьакимар – шамхал, уцмий, Таба­сарандин ва Акуша-Даргодин кадияр вичихъ ялна 1759-йисан ноябрдин вацра Фетали хан Дагъустандин гьакимрин ва шегьердин агьалийрин куьмекдалди гьамни Дербентдин хан хьана. Уцмий Эмир Гьамзадин вах Тутубике къачур Фетали ханди вичин даяхар генани мягькемарна. (Килиг: Р.М.Магомедов. История Дагес­тана. Махачкала, 1991. С. 130).
     Вичихъ гегьенш дуьньякьатIунар авай, илимдихъни чилвилерихъ ялзавай Фетали ханди Абдулкериман ниятдикай хабар кьурла адаз вичин кьилив эверна. Гьакимди эфенди хъсандиз кьабулна, адахъ галаз гзаф суьгьбетна. Абдулкерим эфендидин савадлувиликайни ацукьун-къара­гъуникай хуш атай Фетали ханди адаз лагьана: «Медреса кардик кутун хъсан кар я. Зани жуван патай ваз куьмекар гуда. Ингье ина диндин илимрихъ галаз санал тIебии илимарни чирайтIа хъсан я.» 
     Хандин теклифдикай хуш атай Абдулкерим эфендиди гьакIни авуна. Адал къведалди Къуба ханлухда авай медресайра анжах диндин илимрин, РагъэкъчIдай патан схоластикадин тарсар гузвай, гьакIни араб ва фарс чIалар чирзавай. Абдулкерим эфендиди кардик кутур медресада сухтайриз ибурулай гъейри математикадин, астрономиядин, географиядин, этикадин, философиядин тарсарни гуз гатIунна. Гьа са вахтунда ина туьрк чIални чирзавай. Тарихдин чешмейрай малум жезвайвал XVIII виш йисан эхирра и медреса кIелай са бязи лезгияр вири Къафкъаздиз сейли хьанай. Дагъустанви алим Али Каяева абурукай пуд касдин – Имам Шамилан муьридар хьайи цIехуьлви Гьажи Али Аскеран, тIигьиржалви Эмиралидин ва вич асул СтIурай тир къубави Мегьамедан тIварар кьунва (Килиг: Каяев А. Биография дагес­танских ученых. Рукфонд ИИЯЛ ДНЦ Российской АН. Д. 1678).
     Са шумуд йисан къене Къубадин агьалийрин патай чIехи гьуьрмет къазанмишай Абдулкерим эфендидин агалкьунрикай хабар кьур Фетали ханди адаз вичин кьилив эверна ла­гьана: «Заз ханлухда диндин рекьяй крар тухудай акьуллу кас герекзава. И кар анжах валай алакьда. Хъсандиз фагьумна заз жаваб це.»
      Пуд югъ алатайла Абдулкерим эфендиди вич хандин теклифдал рази тирди малумарна ва цIийи къуллугъ кьилиз акъудиз гатIунна.
 
Крар тухузвайди
 
     Дербент гъилик авурдалай кьулухъ Шамахи ханлухдин чилерин са пай, гьакIни Жаватдин ва Мугъандин мулкар кьур Фетали хан хъсан сердер тир. Адаз ханлух гегьеншарун ва мягькемарун патал диндикай генани гегьеншдиз менфят къачуз кIанзавай. Агьалияр гьикьван диндал кIеви хьайитIа, ханлухни гьакьван кIевиди жеда лугьузвай ханди. Бес и кар патал вуч авуна кIанзавай? Суалдиз Абдулкерим эфендиди икI жаваб ганай: «Виринра – хуьрера, шегьерра ислам мягькемарун, хуьрерин мискIинра мектебар, шегьерра генани гзаф медресаяр кардик кутун чарасуз я. Амма гзаф хуьрерин мискIинар гуьнгуьна авач. ЧкIизвай мискIинрин чкадал цIийибур хкажна кIанзава.»
     Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, са шумуд йисан къене Къуба ханлухда и месэлаяр гьялун патал гзаф крар кьиле тухванай ва диндин роль генани хкаж хьанай. И карди гьакIни Фетали хандиз чIехи ва гужлу кьушун арадал гъидай мумкинвал ганай. Кьушундин сердер къубави Мирзе бег Баят тир.» (Килиг: Абдуллаев Г.Б. Из истории северо-восточного Азербайджана в 60-80-х гг. XVIII века. Баку, 1958. С. 36-52). Ихьтин кьушундин куьмекдалди Фетали ханди 1768-йисал къведалди Салян­дилайни Дербентдилай гъейри Баку ва Шамахи ханлухарни вичиз табиярнай. (Килиг: Мад гьана).
     А.Бакиханова «Гюлистан-и Ирам» ктабда кхьейвал, «вичин акьуллувилелди, игьтиятлувилелди, за­ха­вилелди ва алакьунралди Къаф­къаздин тарихда машгьур хьайи Фетали хан дерин фагьумар авай, кар алакьдай, патав гвай инсанар жував гуьр ийидай, душманар лагьайтIа, лап четин гьаларани зайифариз алакьдай сердер тир.» Ада вичиз вафалувилелди къуллугъзавай, кьушундиз гзаф лезгияр желб авур Аб­дулкеримаз разивал къалурун патал кьуд чIехи лезги хуьре медресаяр кардик кутунай. 
     Фетали ханди Абдулкерим эфен­ди­дикай дипломат хьизни менфят къачузвай. 1763-йисуз ханди ам Ше­кидин гьакимдихъ галаз икьрар ку­тIунин патал ракъурнай. Адал къведалди Шекидиз фейи ксаривай чкадин хандихъ галаз са меслятдал къвез хьаначир. Ингье Абдулкерим эфендиди са шумуд йикъан къене гьаким чIалахъарна хьи, Къубадин хандихъ галаз икьрар кутIунайтIа, Шамахи­дин хандивай квез басрух гуз жедач. Ханлух чапхунчийрикай хуьн патал Фетали ханди вири жуьредин куьмекар гуда. Абдулкерим эфендиди гъа­йи чIалахъардай делилрилай кьулухъ Шекидин хандиз лугьудай гаф жа­гъанач ва Фетали хандихъ галаз терефдар хьана. (Килиг: ГАРД. Ф. 379. Оп. 1, ед. хр. 540, л. 37).
     И терефдарвал пуд йисуз кьиле фена. Кьуд лагьай йисуз Шекидин ханди икьрар рикIелай ракъурна. Имни себебсуз ту­шир. 1767-йисуз Фе­­тали ханди Ша­ма­хидал вегьейла Шекидин хан ша­ма­хивийриз куьмек гуз алахънай. И чIавуз Къу­бадин хандихъ Аб­дулкерим эфендини галай. Шамахи шегьердив агакьиз са шумуд верс амаз къубавийри Муьнжи кIеле кьуна. И карди чка­дин хандихъ къа­лабулух кутуна. Ада Фетали хан­дихъ галаз женг чIугун патал Ша­махи хан­­лух­дин лезгийрикай туь­кIуьр­на­вай кьу­­шун ра­къурна. Идакай хабар кьур Фетали ханди Аб­дулкерим эфендидин куьмекдалди и кьушун ви­чихъ ялун кьетI авуна. Гьа­кимдин буйругъдив кьадайвал, Ша­ма­хи­дин кьушундин чIехибурун кьилив фейи эфендиди абуруз лагьана: « Куь кьушунда авайбур лезгияр я. Чи кьушундин чIехи пайни лезгияр тирди чир хьухь. Гила лезгийри лезгийрин ивияр экъичдани?» И гафари Шамахидин кьушунда авай лезгийриз гзаф эсерна ва абур вири сад хьиз Фетали хандин патаз элячIна. Чара атIай Шамахидин гьакимар Фетали хандиз табий хьана. Шекидин хандини вичин кьушун кьулухъ ялна. 
     Са кьадар вахтар алатайла Ша­махидин гьакимри хьайи крар рикIелай ракъурна ва Фетали хандиз харжи гун акъвазарна. И чIавуз Шекидин хандини абурун пад кьуна. Идакай хъел акатай Къубадин ханди 1768-йисуз кьвед лагьай гъилера Шамахидал вегьена. Чанда кичI гьатай Шекидин хан къубавийриз куьмек гуз эгечIна. 
     Фетали ханди басрух гайи чIавуз ЦIийи Шамахидин (гилан Агъсу) гьаким Надир шагьдин налог кIватIай Мегьамед Али, Куьгьне Шамахидин гьаким Мегьамед Саид ва адан стха Агъаси тир. Фетали ханди эхиримжи кьвед есирда кьуна. Мегьамед Саид дустагъханада туна, Агъасидин вилер акъудна буьркьуь авуна. Ахпа Ша­махи ханлухдин чилер Къубадинни Шекидин ханлухрин арада пайна. (Килиг: Забит Риз­ванов, Ризван Ризванов. История лезгин. Ма­хачкала, 1990. С. 24).
     И вакъиайрилай кьулухъ Аб­дулкерим эфендиди са шумуд йисуз Къубадай акъат тавуна вичин крар кьиле тухвана. Авайвал лагьайтIа, адаз Фетали ханди маса ханлухриз басрух гана абурун чилер кьуникай хуш авачир. Гьа вахтунда ада «Чапхунвилер» тIвар ганвай са шиирни кхьенай.
 
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЧIехи Сувар Лезги чIал гьикI хуьн? Масадан тIал Хъсанвилиз писвал
Статьи из этой рубрики
РикIелай ракъурдач Чун гьикI муьтIуьгъарзавай? Bakıya köməyə gələn ləzgilər ЧIехи амадаг Чун гьикI муьтIуьгъарзавай?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ