Ваз вуч кIанзава, «Алам»?
SOS!!!  |  6(289) 2015      
     И йикъара кIелдайбуру фад-фад редакциядиз зенгер ийиз жузазва: «Аламдиз» квевай вуч кIанзава? Журналдин алай йисан 2-нумра акъатайдалай кьулухъ суал гузвайбурун кьадар генани пара хьанва. На лугьумир, кIелдайбурук къалабулух кутунвайди ина чапнавай «Гафалагни гафарган» макъала я кьван.       Макъаладин кьвед лагьай паюна Аламви лугьудай сада «Самур» газетдин кIвалахдарар тир Седакъет Керимовади ва Муьзеффер Меликмамедова алай йисуз «Азербайжан» чапханада чапдай акъуднавай «Лезги чIаланни азербайжан чIалан гафаргандикай» ягьанатзава. Аламви вуж я? Журналдин икьван гагьди акъатнавай нумрайрай пуд Аламви дуьшуьш жезва: Каркам Аламви, Камран Аламви ва К.Аламви. Камран Къурбаналийрин ва Къурба­налийрин Камран тIварарни гьалтзава. Чна фагьумзавайвал, и макъала кхьенвайди вичин тIвар журналда са шумуд жуьреда къалурзавай Камран Аламви я.
     Макъаладин авторди «К» гьарфунилай къвезвай са кьадар гафар мисал яз гъана лугьузва хьи, ибур чи чIала авачирбур я. Гила гафариз вил вегьен: кокаин, коллегия, колледж, коллектив, коллектор, коллекция, коллоквиум, колония, комбикорм, комбинат, комбижир, комбинезон, комендант, комиссия, комитет, коммуна, коммунизм, компания, компартия, комплекс, комплект, комсомол, комсорг, конвейер, конгресс. конгрессмен ва икI мад. Анжах лезги чIалакай хабар авачир касди ибур чи чIала авачирбур я лугьун мумкин я.   Къалурнавай маса гафарни чара-чара илимриз талукь терминар я. Санлай и гафар вири алай аямдин урус, азербайжан, гуржи ва маса халкьарин гафарганрани гьатнава. Абурун чIехи паяр алатай асирдин 30-40-йисара лезги алимри туькIуьрна чапдай акъудай терминрин гафарганрани ганва. Мисал яз Гь.Гьажи­бегован 1932-йисуз чапдай акъатай «Ичти­маи-сияси терминар», Гь.Аликберован 1940-йисуз чап хьайи «Лезги чIалан терминрин словарь» ктабар, гьакIни маса авторри математикадиз, физикадиз, идарадин крар тухуниз талукьарнавай терминрин кIватIа­лар къалуриз жеда. Аквадай гьаларай, Аламвидиз и ктабрикай хабар  авач ва гьавиляй «авторри чи чIала авачир са шумуд агъзур цIийи «уьлчме» кутунва» лагьана чун тахсирлуди яз гьисабзава.
     Чахъ «компартия» гаф авач лугьузвай касдиз Дагъустандин халкьдин шаир Хуьруьг Тагьирахъ «Компартия ава чахъ» тIвар ганвай шиир авайди, Советрин девирда Коммунист партия хьайиди чизвачни? Муькуь патахъай, ихьтин гафар авач лу­гьузвай Аламвиди вич редактор тир журналдиз акъудзавай макъалайра а гафар вучиз гузва? Месела, «коллектив» («Алам» №1, 2012, ч.17), «комитет» (№2, 2012, ч.20), «коммуна», «компартия» (№2, 2013, ч.6), «компания» (№3, 2013, ч.14) ва икI мад. 
     Алимри лугьузвайвал, са чIалай маса чIалаз гафар атун тIебии кар я. Илим, техника, гьакIни уьмуьрдин маса хилер вилик финифди вишералди цIийи  гафарни арадал къвезва. Гьавиляй гафарганар туькIуьр­дайла маса чIаларай атанвай гафарин са паяр кутуна, муькуь паяр тун дуьз туш.
     Аламвиди гафарган виляй вегьин патал чна «колоиолизм» гаф ганва лугьузва. Амма ктабда ахьтин гаф авач. Ахпа ада гафарганда гьатнавай лезги гафарикай икI кхьенва: «Гьатнавай гафарни вири 1966-йисуз Махачкъалада Гайдарован редакциядихъди акъатнавай «Лезги чIаланни урус чIалан словарда» авай гафарихъ сад я. ГьакIни гьар са гафуникай ганвай мисаларни са кIусни дегиш тавуна ганва.» Макъаладин автордиз гьелени лезги алимдин фамилия Гайдаров ваъ, Гьайдаров тирди чизвач. Гьа гафаргандикай хабар хьанайтIа ва чIал чиз тиртIа аквадай хьи, анал «Гайдарован редакциядихъди» ваъ, «Р.Гьайдарован редакциядик кваз» кхьенва. Бес чна ганвай лезги гафар гьана авай лезги гафарихъ галаз сад тахьана масад хьана кIанзавайди тирни? Мисалар дуьзбур ятIа, вучиз дегишарна кIанзава? Гзаф мисалар дегишарна ганвайди акунвай хьтин туш макъаладин автордиз. Кьве ктабни вилик туна гекъигнайтIа, чIала авач ла­гьана кхьенвай «коллегия», «коллектив», «колония», «комбинезон», «комитет», «ко­миссия», «комсомол», «конвейер», «конгресс» хьтин цIудралди гафар вичи лугьузвай словардани гьатнавайди адаз хъсандиз  аквадай. Чна анжах «кар» гафуниз алава яз 18, «кицI» гафуниз 12, «килигун» гафуниз 11, «кака», «кас», «кек», «киф» гафарин гьарадаз 5 мисал гъанвайди, санал къачурла, «К» гьарфунилай къвезвай гафариз 130-далай гзаф цIийи мисалар гъанвайдини кьатIанвач Аламвиди. Адаз гьакIни чна га­фаргандик Р.Гьайдарован редакциядик кваз акъатай словарда авачир «кабач», «какул», «калал», «калацI», «кашатI», «квати», «квет», «келте», «кшкав», «ктIал», «ктIац», «кукунтIах», «кукуф», «кутIа», «куьлягь», «кчав», «кыдав» хьтин 300-елай гзаф асул лезги гафар кутунвайдини акунвач. 
     Икьван делилар вилериз такур Аламвиди гафарганда «цIуру» гаф гьатнавач лагьана ктабдик рехне кутазва. Ана тек са «цIуру» гаф ваъ, са бязи маса гафарни гьатнавач. Ихьтин гьалар вири гафарганриз хасди я.  Гьа вичи мисал яз гъизвай, 1966-йисуз чап хьайи «Лезги чIаланни урус чIалан словардани» (туькIуьрайбур Б.Та­либов ва М.Гьажиев я) вишералди лезги гафар гьатнавач. 
     Вичивай гафарган туькIуьрнавай ксарин тIварар кьаз тежезвай «Аламдин» редакторди гьич тахьайтIа ктабдин «Гьахьун» чIук кIелнайтIа, адаз аквадай хьи, кIватIал туь­кIуьрдайла чна 1950-йисалай инихъ акъатнавай цIудралди гафарганрикай менфят къачунва. Сифте яз чи гафарганда 2 агъзурдав агакьна цIийи ва нугъатрин гафар гьатнава. ГьакI ктабда 1998-2014-йисара «Са­­мур­дин» кIвалахдарри халкьдивай кIватI­навай, сифте яз «Гафалаг» рубрикадик кваз газетда чап авур 4 агъзур кьван гафарни ганва.
     Алай йисан 6-майдиз гафаргандин Ба­куда кьиле фейи презентациядиз Азер­байжан Республикадин Президентдин аппаратдин, са шумуд институтдин векилар, алимар, чIалан пешекарар, журналистар ва кIелдайбур атанвай. Ацукьдай чкаяр амачиз са кьадар инсанар кIвачIел акъвазнавай. Гзаф гурлуз кьиле фейи мярекатдал вирибуру (Аламвидилай гъейри) гафаргандин хъсан терефрикай лагьана, адаз лайихлу къимет гана. Республикадин телеканалри, 20-дав агакьна газетри тедбирдикай малуматар гана, гафарган тарифарна. Гьайиф хьи, Аламвидиз кьве академикди ва са илимрин докторди рецензия ганвай ктабдин хъсан са жигьетни акунач. Вич мярекатдин иштиракчи яз анал лагьай гафар ван тахьайдай кьун анжах пехилвилин лишан я. Мярекатдал гаф гайила Аламвиди вуч рахадатIа тийижиз вич «мухалифат» (чIехи паюниз акси гьерекатар ийизвайди) я лагьана. Яраб ам низ «мухалифат» ятIа? Анал ктабдикай веревирдер ийизвай, анаг «мухалифатдин» чка тирни? Чи халкьдихъ «мухалифатар» авайди яни?
     Макъаладикай икьван. Гила «Аламдиз» вуч кIанзаватIа лугьун. 2012-йисуз журналдин сад лагьай нумра акъатайла чна газетда адан коллективдиз агалкьунар тIалабнай. Ингье са журналист кьванни авачир и редакцияди акъудзавай журналдин лезги чIал акурла чахъ къалабулух акатна. Чи тIвар-ван авай шаир Арбен Къардаша гьахълу яз журналдин 2013-йисан сад лагьай нумрадиз акъудай вичин «Аламдин» уламар» макъалада калурнай хьи, са бязи ма­къалаяр хуьруьн нугъатрал (месела, стIурвияр рахадай чIалал) кхьенва. «Хайи хуьруьн нугъат ширин жеда, амма кхьизвай касди эдебиятдин чIалаз гьуьрметна кIанда. Журнал вири лезгияр патал акъудзавайди яз хьайила, вири гъавурда акьадай рекьер хкяна кIанда.» - кхьенай шаирди.
     Тек са лезги чIалал ваъ, азербайжан ва урус чIаларал гузвай макъалаярни чIалан гъалатIар кваз акъатзавай. Гьавиляй чна, вичи куьмек тIалаб авурдалай кьулухъ, Аламвидихъ галаз «Самур» газетдин редакцияда суьгьбетна, жуван куьмекар теклифна: «Маса халкьарин векилрин гъиле гьатайла талгьурай хьи, лезгийри чIалан гъалатIар квай агъуз еридин журнал акъудзава. Макъалаяр гьихьтинбур гудатIа квез чида, чун редакциядин крарик акахьдач, анжах куьн рази ятIа чна а макъалаяр гьа­къисуздаказ гъалатIар дуьзарна квев вахкун, ахпа журналдиз акъуд.» Аламви рази хьана. Амма вучиз ятIани ам чав ахгатнач, гьатда инал-анал «Самурдин» кIвалахдарри чаз куьмек гузвач лугьуз хьана. Чна куьтIнач, вахт атайла вичин гъалатI гъавурда такьуна жеч лагьана. Ингье акьунач. Гуьгъуьнлай журналдин са бязи макъалайра чи салаз къванер вегьена. Чна мадни сабурлувал хвена. Ихьтин крар мийир лагьанатIани, гъавурда акьунач…
2013-йисан эхирра «Алам» журналди «Лезги поэзиядин антология» тIвар ганвай ктаб чапдай акъудна ва ана чи руьгьдик хкIурна. Белки дуьз рекьиз хкведи лагьана чна и гъилера а ктабдикай макъала кхьена сабурлувал хвена. Анжах Аламви дуьз ре­кьиз хтанач. Акси яз, чи са кьадар авторар чавай яргъаларна. Дагъустандани Россияда чи чирхчирар авай кьван вири чкайриз физ, «Самур» виляй вегьиз алахъна. Эвел чун чIа­лахъ хьанач. Амма са шумуд касди де­лилралди хабар гайидалай кьулухъ чахъ лу­гьудай гаф амукьнач. Гилани чна вад йисуз зегьмет чIугуна арадал гъайи гафаргандикай ягьанатзава. Гьа инал са шумуд суал къвезва: Аламви чал ни гьалдарзава? Ада нин тапшуругъ кьилиз акъудзава? Адан пата­рив гвайбур вири чи куьгьне дустар тир эхир. Ам вични журнал акъуддалди чи ре­дакциядихъ галаз гур тир. Чун са-садан хи­йир-шийиррихъ галай. Бес гила гьикI хьана?
     1992-йисалай чап жезвай «Самур» газет эхиримжи 19 йисуз чна акъудзава. И йисара чун гьамиша халкь агудиз, адан рикIяй тир месэлаяр къарагъариз, чаз кхьизвай гьар са касдиз, иллаки цIийи къуватар тир жегьилриз газетдин чинра гегьеншдиз чка гуз алахъна, жегьил шаиррин шииррикай туькIуьрнавай кIватIал чапдай акъудна. Бес икьван гагьди анжах 13 нумра акъатнавай «Аламди» къал кутадай, чун сад-садавай къакъуддай рехъ вучиз кьунва? Чал къведалди вич «Самурдин» коллективдик квай, гьакI ятIани газетдин 2012-йисан 18-мартдиз Бакудин Музыкадин Академиядин чIехи залда гзаф гурлудаказ кьиле фейи 20 йисан юбилейдикай вичин журналда са цIарни кхьин тавур Аламви къе вучиз «къан-къан» лугьуз адал гьавалат хьанва? Жуван халкьдин вилик-кьилик квайбуруз гьуьрмет тийизвайвиляй, гъвечIи-чIехи тийижирвиляй чун къе и къа авачни?
     Вичиз са чIални бегьем тийижиз пешекар журналистрин кхьинрикай ягьанатзавай Аламвиди фитнечивал тавуна, журнал гъалатIар галачиз акъудуникай фагьум авуртIа хъсан я. Журналдин чинал са гаф гагь «культура» гагь «култура» хьиз кхьиз­вай, «февраль», «сентябрь», «декабрь» гафар хъуьтуьл лишан галаз, «апрель», «июль», «октябрь» а лишан галачиз гузвай редакторди лезги чIала урус чIалай къачунвай гафар гьикI кхьизватIа хъсандиз чиррай. Гьеле и касдиз азербайжан чIалал «лезги» гаф кхьизвай къайда чизвач. Виликан йисара журналдин чинал «ləzgi» хьиз ганвай гаф гила «lеzgi» хьиз кхьизва. Ахьтин гафар ава хьи, «Аламди» 3 жуьре кхьизва: Ахцегь, Ахцагь, Ахцех; муаллим, маълим, малим; художник, чIугвар, расим; сергьет, сяргьят, сергьят ва икI мад. Чеб чIал вилик тухузвайбур хьиз къалуриз са кьадар «цIийи» ибараярни арадал гъанва: «расимвилин мектеб», «кIватIалдин пан», «ацIай сививди рахан», «геренриз экв ве­гьен» ва мсб. Къедалди «гьукумат» гафунин чкадал «девлет» кхьизва. Орфографиядин къайдаяр чIурна «кIан», «дуьнья», «эцигун», «кIаник», «гуьгъуьнай», «тежер», «яргъи», «хьайитIа» хьтин гафар «кан», «дуьня», «эцегун», «кIанук», «чуьгъуьнай», «тижер», «йаргъи», «хьийтIа» хьиз къелемдиз къачузва. Икьван татугайвилериз рехъ гузватIани са бязи авторрин тIварарихъ «машгьур журналист», «бажарагъ авай журналист», «художник, кхьираг, этнограф», «талант авай шаир» хьтин гафарни гилигзава. Илимдин чIалал идаз графомания лугьуда, яни кхьирагвилин алакьунар авачиз кхьираг жез кIанзавай руьгьдин нахушвал. 
     Мисал яз ганвай гъалатIар чна винелай, инлай-анлай къалурнавайбур я. Мад вуч лугьун? Чавай Аламвидиз анжах са меслят гуз жеда, са нин ятIани кIвалахдик рехне кутадалди, эвел жува а кардин кIан-пун хъсандиз чира. Герек тир чирвилер авачиз макъалаяр кхьена жуван савадсузвал къалурмир. ГьакIни никай ягьанатзаватIа хъсандиз фагьум ая.
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
«Сувар»у скоро 20 лет Вири дуьньядиз сейли хьана Къебелевийри «Самур» кхьизва Festivalda ləzgi musiqi səsləndi Булахда яд ава
Статьи из этой рубрики
Буьркьуьдаз экв кIанзава Фадлай хьана кIанзавайди тир Мад са телеканал Террордиз ваъ! Вири къарсурай вакъиа
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(324)
сентябрь, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ