Лезги магьлеяр
Дуьньядин чара-чара шегьерра абур гьикI арадал атанай? Квез чидани?  |  4(287) 2015      
     Дегь чIавара чи халкьдин векилар Лезгистанда хьиз, маса уьлквейрани яшамиш хьанай. Гьавиляй абуру анра кьилди магьлеяр ва хуьрерни арадал гъанай.
     Лезги магьлейрикай сифте яз малумат гайиди X виш йисан фарс алим Абу Али Му­гьаммад ибн Мугьаммад Балами я. Абдал­малик ва I Мансур хьтин гьакимрин везир хьайи Баламиди арабри уьлквеяр чапхунна кьуникай, РагъэкъечIдай патан Къафкъаздин регионрикай, гьабурукай яз Лезгис­тан­дикайни Дагъустандикай гзаф малуматар ганва. Ада Дербентдихъ тухузвай элячIдай гирвейриз ва фидай арайриз чкадин агьалийри «рах» (лезгидалди «рехъ») лугьузвайди къалурнава.
     Балами сифте яз Дербентдин топографиядикайни къурулушдикай кхьенвай автор я. Ада кьве цлан арада авай чкадиз (вири шегьердиз ваъ) «шагьристан» лугьузва. Инаг Мас­ла­ма ибн Абд ал-Малика 4 къисм­диз пайна Дамаскдай, Куфи­дай, Жазирдай ва Химсдай атанвайбуруз ганай. Дагъустандин хроникайра къисмдиз «магьле» лугьузва. (Килиг: Derbend-Nameh. Transla­ted from a select turkish ver­sion and published by M.A.Kazem-Beg. SPb., 1851, C.453) Масламади Дербент вичин даях­дин чкадиз элкъуьрун патал Сириядай иниз 24 агъзур арабар гьанай ва абуруз гьамиша­лух яз ина амукьун патал чIехи мажибар ганай. (Ки­лиг: История Дагестана. Махач­кала, 1991. С.34.).
     Дербент кIеледа (шегьер галачиз) «хазаррин агъзур хизан авай.» Шегьерда лагьайтIа, чкадин халкьари, гьабурукай яз лезгийри са шумуд магьле кутунвай. ИкI тирди X виш йисан араб тарихчи ал-Истагьриди ва XII виш йисан автор Абу Гьамид ал-Гарнатидини тести­кьарзава. 1131-йисуз Дербентда хьа­йи ал-Гарнатиди ина агьалияр лезги (сифте и чIалан тIвар кьазва), табасаран, акуша, цудахар, къайтагъ, лак, алан, кубачи, туьрк, араб, фарс чIаларал рахазвайди ва гьа халкьа-рихъ кьилди магьлеяр авайди къалурнава. (Килиг: Путешествие Абу Халида ал-Гарнати в Восточную и Центральную Европу. Публи­кация О.Г.Большакова и А.А.­Мон­гайта. М.,1971.С.26.).
     Са бязи чешмейра къалурнавайвал, XIV виш йисан эвелра Агъа Вол­гада Къизил Ордадин меркез тир Сарай-Берке шегьерда 100 кьван лез­ги хизан яшамиш жезвай ва ина абурун кьилди магьле авай. А чIавуз вириниз сейли лезги алим Сед­реддин Сулейман ал-Лезгиди ина вичин ватанэгьлийрин магьле ара­дал гъанай. Машгьур араб сия­гьатчи Ибн Баттута ам «гзаф чIехи алакьунар авай факигь, лайихлу имам, лап хъсан инсан, вини дережадин камалэгьли» я лагьана кхьенай. (Килиг: Тизенгаузен В.Г. Сбор­ник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. М.-Л, 1941. Т.II, С.124.).
     XVIII виш йисан юкьвара Ирандин Хорасан шегьердани лезги магьлеяр арадал атанай. 1741-йисан августдиз Надир шагьди Дагъус­тандин гьакимрикай Сурхай хандин ва уцмий Агьмед хандин кьушунар кукIварна муьтIуьгъарайдалай кьулухъ, абурувай Ирандиз къуллугъ авун патал 20 агъзур дагъустанвидикай ибарат кьушун ракъурун тIалабна. (Килиг: АВПР.1741.Д.4, л.278.). Сурхай ханди вичин ханлухдай «са шумуд агъзур Къубадин ва Куьредин лезгияр Хорасандиз ра-къурна, абурун чкадал Ирандай 900 хизан гъана». (Килиг: Н.А.­Со­тавов. Северный Кавказ в русско-иранских и русско-турецких отношениях в XVIII в. М.,1991. С.103.). Идалай кьулухъ шагьдиз Дагъус­тандин гьакимривай гьарадавай 1 агъ­­-зур дяведиз гьазур атлуяр, гьакIни кьушун таъминарун патал 3 агъзур хипер ва 1 агъзур яцар кIан хьана.
     Шагьди жегьил лезгийрикай кьушун туькIуьрна, абурун хизанар Хорасанда хвена. 1741-йисан гатуз ина са шумуд лезги магьле арадал атана. (Килиг: АВПР.Ф.77.1741. Д.4.Л.349.). Гуьгъуьнлай Надир шагьди Бухара вичин душманрикай хуьн патал Уьзбекистандиз 4 агъзур яракьлу лезги ракъурна. Гьа икI, Бухарадани чIехи лезги магьлеяр, са шу­муд йисалай шегьердин патав хуьр арадал атана. (Килиг: Вини­дихъ къалурай чешме). 
     1877-йисуз лезгийри Кьиб­ле­патан Дагъустанда урус пачагьдин аксина гъулгъула къарагъарайдалай кьулухъ инай вишералди инсанар Урусатдиз суьргуьн авунай. Абур виридалайни гзаф Царыцин ва Спасск шегьеррин дустагъханайра тунай. Суьргуьндин вахт куьтягь хьайидалай кьулухъ лезгийрин са паяр гьа шегьерра амукьнай ва ина кьилди магьлеяр кутунай.
     Лезги магьлеяр Азербайжандин ше­гьеррани дуьшуьш жезва. Ме­села, Огъуз, Шеки, Къах шегьерра кьилди лезги магьлеяр ава. (Килиг: История топонимических исследований. Труды Института географии АН Азербайджана, т.23. Баку, 1992. С.18-19).
     Советрин девирда Калуга, Красноярск, Ростов, Одесса, Сургут, Актау, ЦIийи Уьзен ва маса шегьерра цIийи лезги магьлеяр арадал атана. СССР чкIайдалай кьулухъ абурукай са паяр амукьнач. Амма Сургутдин лезги магьле генани чIехи хьана. Исятда и шегьерда 25 агъзур лезгияр яшамиш жезва. 
 
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Фадлай хьана кIанзавайди тир Волгоградда дидед чIал чирзава Лезги чIал кIанарзава Розадин мурад
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Кьве хтул Шушада талыш чlалал радио? Арчи чIал – гъвечIи чIал? ТIебиатдин гуьмбет
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ