Хвена кIанзава
Лезги чIалан месэлаяр  |  3(286) 2015      
     2009-йисуз ЮНЕСКО-ди дуьньядин чIаларин атлас чапдай акъудна. Ада дуь­нь­я­­­да 6 агъзур чIал авайди къалурнава. Абурукай 2500 чIал квахьзавай чIаларик катзавайди къейд авунва. Атласда гьакIни Россия­дин чилерал 116 чIал квахьда лагьана кхьенва. Идалай кьулухъ исятда акьалтIай квахьзавай, гележегда квахьдай чIаларин (гьабурукай яз удмурт, калмык, чукот, Кеферпатан Къафкъаздин чIаларин), гьакIни хаталу гьалда авай 20 чIалан (чечен, тувин ва мсб.) схема ганва.
     Къе са бязи улквейрин алимри чIалар квахьда, алай виш йисан эхирдалди кьвед-пуд виш чIал амукьда лугьуз инсанрик къалабулух кутазва. Урусрин машгьур алим, Россиядин Этнология­динни Антропологиядин Инсти­тут­дин директор, академик Ва­лерий Тишков ихьтин гьаларин акси я. Адан фагьумдалди, чIал алукI­дай пек туш хьи, цIуру хьа­на, гьасятда гадардайвал. Гьеле XIX виш йисан эвелра алимри куьруь вахтунда Россиядин ке­фер­­патан ва дагълух халкьарин чIалар рекьида лагьана кхьенай. Ингье абуру кхьейбур дуьз акъатнач. Кьве виш йисан къене Рос­сияда тек са убых чIал ва эскимос чIалан са диалект квахьна. Гьа­къи­къатдани уьлкведа ва-цIуд кас рахазвай 2-3 чIал квахьун мумкин я. Гьавай, корсикан, уелс чIалар гьа икI квахьна, цIийи кьилелай арадал хтанай. Акваз­вайвал, квахьай чIалар цIийи кьилелай арадал хтунни мумкин я.
     2010-йисан сиягьдиз къачунра Россиядин агьалияр 230 чIалал рахазвайди къалурнава. Абуру­кай 170 чIал и уьлкведин чара-чара халкьарин чIалар я. Ина исят­да анжах са хуьр рахазвай чIа­ларни ава. Гьатта ихьтин чIа­лар­ни шумудни са виш йисар я квахь тийиз. Гьавиляй академик В.Тишкова кхьизва: «ЧIалар ре­кьида лагьана инсанрик къалабулух кутун герекзавач, абур хуьн ва вилик тухун патал алахъна кIанзава. Геждал вегьин тавуна гьар са гьукуматди чпин халкьар рахазвай чIалариз  талукь статус гана кIанзава». Исятда Россияда 40 чIал гьукуматдин чIалар яз гьисабзава. Тек са Дагъустанда 13 чIалаз гьукуматдин чIалан статус ганва. Маса уьлквейрини чIалар хуьн ва вилик тухун патал ихьтин тежрибадикай менфят къачуртIа хъсан я
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
Яран сувар атана! ЧIехи гафарган Гатфар Агалкьунар хьураЙ Са маса тIям ава Ватандин чилихъ
Статьи из этой рубрики
Лезги чIалан гьалар гьикI я? Лезги чIалан мярекат Редакторди кьиле тухвана Дидед чIалаз икрамна Дидед чIалахъ гьикI гелкъвен?
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(324)
сентябрь, 2018

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ