ЧIехи алимдиз гуьмбет
ЦIийи ктабар  |  2(285) 2015      
     Мукьвара Магьачкъалада урус чIалал чапдай акъуднавай «Гьасан Алкьадари. Девир, уьмуьр, кIвалах» ктаб акурла заз акьван хвеши хьана хьи… Авайвал лугьун, чи машгьур алим Агьед  Агъаеван «Мегьамед Ярагъви» (урус чIалал) ктабдилай алатайла, им чи сейли алимрикай кхьенвай кьвед лагьай ктаб я заз кIелдайди хьиз икьван хуш жез. Ктаб кхьенвайди шаир, кхьираг, Гьасан Алкьадаридин музейдин директор Гьуьсейн Гьуьсейнов я. Ада са шумуд йисара зегьмет чIугуна арадал гъанвай и кIватIал кьетIен жуьрединди я. Сад лагьайди, ам вирибур гьавурда акьадай ва михьи чIалал кхьенва. Кьвед лагьайди, икьван гагьди кIелдайбуруз тийижир делилралди девлетлу я. Пуд лагьайди, авторди чIехи алимдин уьмуьрдикайни ада кьилиз акъудай крарикай гьа девирдин вакъиайрихъ галаз алакъалу яз ихтилатзава. Са гафни авачиз, адалай делилрин бинедал алаз чIехи тарихчи, шаир, философ, маарифчи Гьасан Алкьадаридин портрет туькIуьруьз алакьнава.
     Ктабдин марагълувал ана гьатнавай кьилерайни хъсандиз кьатIуз жеда: «Дагъустандин имамрикай», «Суьр­гуьн», «Алкьадаридин мектеб», «Алкьадари ва дагъвияр», «Гьасан эфендидин къанни са тарс», «Мамнунан поэзия», «Гьасан Алкьадаридин весияр», «Несилар», «Алкьадаридин афоризмаяр, чIалар, макъалаяр» ва мсб.
     Сифте яз Гь.Гьуьсейнова чIехи алимди Кьиблепатан Табасаранда наиб-вал авур йисарикай, адан суьргуьнда кьиле фейи уьмуьрдикай, Дербентдин, Астрахандин, Царицындин, Харь­ковдин дустагъханайра кьилел атай вакъиайрикай, шаирди суьргуьндин вахтунда кхьей эсеррикай гегьенш-диз малумат гузва. Адан ктабдай Урусатдин чара-чара вилаятриз суьргуьн авунвай ва Гьасан Алкьадаридихъ галаз ала-къаяр авай маса машгьур лезги алимрин тIварарни чир жезва. Абурукай Ахцегьай тир Малла Гьажи, Гьажи Малла Масуд, курхуьруьнви Шади Абдулазиз, ялахъви Малла Исмаил, мамрачви Мирзе Къазанфер бег генани зурба алимар тир.
     Авторди кIелзавайбуруз Гьасан Алкьадаридин икьван гагьди чаз тийижир «Талхис ал-матлуб фи мушкилат малла Аййуб Гумуки» ктабдикай, гьакIни ада араб, фарс ва туьрк чIаларал кхьенвай эсеррикай цIийи малуматар гузва.
     Ктабдин «Несилар» тIвар ганвай кьиле Гьасан Алкьадаридин несилдай тир 60-дав агакьна машгьур инсанрикай малуматар гьатнава. Абурун арада Гьсан Алкьадаридин рухвайрикай машгьур тарихчи Абдул-Али Гьасанов, кьилди урус пачагь III Александр хвейи хсуси кIеретIда къуллугъ авур Абумуслим Гьасанов, алимдин хтулрикай сейли композитор, кьведра СССР-дин гьукуматдин премия къачур Готфрид (Жабраил) Гьасанов, вири дуьньядиз сейли конструктор, вич СССР-дин гьукуматдин ва Ленинан тIварунихъ галай премияйриз лайихлу хьайи, Социализмдин Зегьметдин Игит, техникадин илимрин доктор, академик, адмирал Гьенрих (Исмаил) Гьасанов,  хтулар патай мукьвад, тIвар-ван авай философ, Россиядин Философиядин Институтдин директор, академик Абдусалам Гьуьсейнов, Гь.Алкьа­даридин птул, машгьур тарихчи, профессор Амри Шихсаидов, генерал Аслан Юсуфов ва масабур ава.
     Ктабда ганвай шикилрини чпихъ ялзава. Ина алимдин рухвайрин ва рушарин шикилар, ада 1907-йисуз Бакуда кьиле фейи алимрин форумда абурухъ ва Гьажи Зейналабдин Тагъиевахъ галаз санал ягъай шикилар, гьакIни алимдин стхадин, хтулрин ва птулрин шикилар гьатнава. 
     Са вахтунда чи машгьур алим, философиядин илимрин доктор Агьед Агъаева лагьанай: «Маса уьлквейра Гьасан Алкьадари хьтин чIехи алимар фадлай вири миллетдин дамахдиз эл-къвенва, абуруз шегьеррин майданра гуьмбетар эцигнава, илимдинни медениятдин мескенриз абурун тIварар ганва, и ксарин ирс юкьван мектебра, институтра чирзава.» Гьайиф хьи, икьван гагьди Гьасан Алкьадари вич лайих тир дережеда рикIел хканвач, я адаз гуьм-бетарни хкажнавач. Ингье за фа­гьумзавайвал, Гьуьсейн Гьуьсей­нован ктаб чIехи алимдиз хкажнавай сифте гуьмбетрикай сад я. Чаз гьа ихьтин ктабар кIанзава.
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Хожалыдин тIал Чи дамах Пеласги “Samur” haqqında
Статьи из этой рубрики
Чаз ихьтин ктабар кIанзава “Ləzgicə-azərbaycanca lüğət”in təqdimatı Aялриз хвеши жеда Большой вклад в историю Татугайвилерихъ галаз женгина
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ