Арчи чIал – гъвечIи чIал?
Чи чIалар хуьн! Квез чидани?  |  1(284) 2015      
     Алимри адаз тахай велед хьиз килигзава. Вучиз? И йикъара са чIалан пешекарди кхьей гафари къарсурна зун. Заз адан тIвар кьаз кIанзавач. Вучиз лагьайтIа тек са гьада ваъ, чи алимрини арчи чIалаз тахай виляй килигзава. И тахайвили лезги чIалан группадик акатзавай арчи чIал чавай яргъаларна. Чавай яргъа ава лагьана ам виляй вегьена, кваз кьунач. Гьа­виляй лезгийривай къакъатна аварвийрив агатна арчивияр. КIелунни авар чIалал ийизва, лезги чIалал ваъ.
     А пешекарди «арчи чIал кхьинар авачир гъвечIи чIал я, адакай ахтармишна вучзава» лугьузва. И гафар чIалан илимдай кьил акъатзавачир касди лагьанайтIа, генани эхиз жедай. Пешекардин ихьтин фикир-фагьум гьикI кьабулин? Мусалай чIалар гъвечIибурни чIехибур хьанвайди я? ЧIал чIал я. Чеб рахазвай агьалийрин кьадардиз килигна абуруз гъвечIи­бурни чIехибур лугьуз жедач. Макъаладин авторди кхьизва: «Агъул, рутул, цIахур, кьи­рицI, будугъ, удин ва хиналугъ чIаларни гъвечIи чIалар я. ЯтIани и чIалар ахтармишна кIанзава». Арчи чIалан тахсир вуч тиртIа? Ам вучиз чирна кIанзавачтIа?
    Белки чи чIалан алимри винидихъ къалурнавай чIалар чирна са кьадар макъалаяр, ктабар, гафарганар акъуднава лугьуз чаз абур мукьвал, арчи чIал яргъал ятIа? Лезги чIалан группадик кваз адакай А.М.Дирр, О.И.Кахадзе, К.Ш.Ми­каилов, А.Е.Кибрик, С.М.Хайдаков хьтин алимри ва маса ксари кхьенва, амма чи чIалан алимри кхьизвач. Гьавиляй маса халкьарин алимар гила арчи чIал чавай къакъудиз алахъзава. Гьатта «Языки Дагестана» (2000) ктабдани ам лезги чIалан группадик акатзавайди къейд авунвач. Акси яз, адан лексикадикай рахадайла и чIалаз авар ва лак чIаларай атанвай са бязи гафар мисал яз гъанва. Са чIалаз маса чIалай гафар атун тIебии кар я. ГьакI арчи чIалани авар ва лак чIаларай (абурун хуьрер мукьвал тирвиляй) са бязи гафар къачунва. Авайвал лугьун хьи, абурун кьадар лап тIимил я. Санал къачурла ва-цIуд гаф. Амма макъала кхьенвай (тIвар кьунвай ктабда) Д.С.Са­медова арчи чIала вишералди лезги гафар авайди чизвачирдай кьазва.
     Машгьур алим Е.А.Бо­карева кхьизвайвал, «Дагъус­тан­дин вири чIаларихъ умуми тир, абурун къадим тарихдикай хабар гузвай гафарин фонд ава ва ида а чIалар генетикадин жигьетдай сад тирди субутзава. Маса гафуналди, и карди абурухъ тарихдин ва­къи­аяр себеб яз са кьадар маса чIалариз пай хьайи са диде чIал хьайидакай шагьидвалзава». (Килиг: Е.А.Бока­рев. Введение в сравнительно-историческое изучение дагестанских языков. Ма­хачкала, 1961. Ч.57) Арчи чIалан диде чIал лезги чIал тирди маса авторри хьиз, машгьур чIалан алим Г.А.Климовани къейд авунай. (Килиг: Г.А.Климов. Кав­казские языки. Москва, 1965. Ч.17) ГьакI ятIани лезги чIалакай ягьанатна, лак чIа­лан роль артухариз кIанзавай филологиядин илимрин доктор, профессор Н.С.Джида­лаева кхьизва: «Адет яз «гъвечIи» халкьдин векилриз «чIехи» халкьдин чIал чидай. Месела: агъулриз, арчийриз, кубачивийриз ва масабуруз лак чIал чидай». (Килиг: Н.С.Джидалаев. Языковая жизнь Дагестана. В кн.: Языки Дагестана. Махачкала-Москва, 2000. Ч.29)
    И касдиз чизвач хьи, лакар садрани Дагъустандин чIехи халкьарин жергеда хьайиди туш. Гьам Дагъустанда, гьамни Азербайжанда яшамиш жезвай лезгияр лагьайтIа, кьадардал гьалтайла неинки Дагъустандин, гьакI Къаф­къаздин чIехи халкьарикай я. 1886-йисан статистикадай аквазвайвал, XIX виш йисан эхирра анжах Дагъустанда лезги чIалан халкьари вири агьалийрин 27,22 процент, аварри чпин группадик акатзавай халкьарни галаз 20,20 процент, лакри лагьайтIа 8,15 процент (48 агъзур кас) тешкилзавай. Кьвед лагьайди, а чIавуз лак агьалияр (абуруз къазикъумухарни лугьуда) чеб лезгидалди рахазвай. Гьавиляй урус авторри кхьенай: «Къазикъу­мухар иниз къадимдай атанвайбур я, вучиз лагьайтIа лезгийрик акахьай абур татар чIал туна, лезги чIалалди рахазвай». (Килиг: Кавказцы. 1750-1820. Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, собранная и пополненная Семеном Бронев­ским. Москва, 1823. Ч.190). 
     Арчи Хеьре, Лъатта, КIала, Алишуна, Къубакь, Къесере тIварар алай хуторрикай ибарат тир хуьр я. 1200 инсанди яшамиш жезвай ина 320 майишат ава. Арчидилай къерехда и хуьруьн 100 кьван векилар яшамиш жезва. Санал къачурла 1300 кас и чIалал рахазва. Са хуьруьн чIал тир арчи чIалан надирвал ам я хьи, вичин типологиядин лишанри ам гьам Кеферпатан, гьамни Кьиблепатан Дагъус­тандин чIаларихъ галаз мукьваларзава. Гьавиляй арчивийриз лак чIал ва я авар чIал чизвай лугьузвай авторриз лезгийрин тахай рафтарвилер акваз а чIал чпинди хьиз къелемдиз гуз кIанзава. Анжах делилрал гьалтайла абурувай икI тирди субутиз жезвач. Вучиз лагьайтIа гекъигунинни тарихдин рекьелди чавай лезги ва арчи чIалара вишералди гафарин дувулар сад тирди тайинариз жезва. Мисал яз и чIаларин умуми лексикадиз талукь са кьадар гафар къалуриз жеда.
 
Лезги чIала                                           Арчи чIала
Ана (гьана)                                              гъана    
Вун                                                             ун
Вуч                                                             вут
Виш                                                           баьш
Иви                                                            би
Зур                                                             зур
Зун                                                             зон
Квар                                                          квар
КьатI                                                         къатI
Къад                                                         къа
Кьвед                                                       къвеь
КьатIун                                                     къатIас
Кьул                                                          къул
КIани                                                        кьану
КIас                                                           экъас
КIеле                                                        кIала
Кьун                                                          къон
Лурс                                                          лурс
Мус                                                            бус
Нек                                                           наькь
НуькI (нуцI диал.)                                  ноцI
ПIини (бали диал.)                              багIли
Сад                                                          са
Сас                                                          анс
Хали                                                        хали
Хвал                                                        хъвал
Хел                                                          халацI
Хуьр                                                        хоьр
ЧIал                                                        чIат
Чраз                                                       чарас
ЧIун                                                         чун
     Гьа икI, лезги ва арчи чIаларин умуми лексикадиз талукь вишералди гафарин сиягь туькIуьриз жеда. Сад хьиз менфят къачузвай и гафари чи чIалар тахайбур ваъ, хайибур тирди къалурзава. Гьавиляй алимри лезги чIалан  группадик акатзавай маса чIалар хьиз, арчи чIални хъсандиз тупIалай авуна кIанзава. ТахьайтIа, и чIалаз гележегда маса иесияр акъатда.
Муьзеффер Меликмамедов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
и чил хайи диге я РикIелай ракъурдач Елабугадин дамах Решадан шегьре рехъ “Квахьай йикъарган” кIелайла...
Статьи из этой рубрики
Аждагьандин йис алукьзава Кьве хтул Шушада талыш чlалал радио? Лезги магьлеяр ТIебиатдин гуьмбет
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ