“Квахьай йикъарган” кIелайла...
Поэзия  |  1(284) 2015      
     КIелдайди, гьиссерал звал гъидай хъсан са ктаб кIелайла вун адан таъсирдик акатнани? Жув а ктабдин кьилин къагьримандай кьуна, адан рикIин гьалар авайвал кьатIана, адан фикирарни фагьумар, кьилел атай кьван крар  жуван хиялриз кужумиз тунани? А ктабда къелемдиз къачунвай  вакъиайри жуван кьилелни атай крар яз ви рикIиз эсернани? Ктаб кIелдай чIавуз гагь хъвер акатиз, гагьни шел къвез ам галамаз-галамаз кIелиз тежез амукьнани вун? Аямди басрух гана, ругьдай аватайла, тIалари рикI кармашайла а ктаб ви рикIин гьарайдив агакьнани? 
     Седакъет Керимовадин «Ква­хьай йикъарган» ктаб кIелдайла гьа ихьтин гьалара хьана зун. Авайвал лугьун хьи, эхиримжи йисара жуваз икьван эсер авур са маса ктаб зи рикIел хквезач.  ЯхцIурни вад йис идалай виликан КцIарикай, ана фейи вичин аялвиликай, а чIаварин иервилерикайни вер­цIи­ви­лерикай авторди куз-куз, цIигелвилелди ихтилатзавай и ктаб гзаф марагълуди, лугьуз тежедай кьван тIямлуди хьанва. Ктабда заридин «Ква­хьай йикъарган» тIвар алай роман,  пуд повесть, муьжуьд гьикая, кьве пьеса, гьакIни автордин уьмуьрдин рекьикайни яратмишунрикай чирвилерин макъала гьатнава. Вичихъ кьетIен хатI авай  кхьирагди цIийи ктаб миже квай чIалалди къелемдиз къачунва. Хъуьтуьл юмордив диганвай, инсандин руьгь хкаждай кьакьан гьиссералди тафаватлу тир ктаб кIелиз эгечIунни ам кьилиз акъудун сад жезва. 
    Ктабдин сифте кьиле ганвай «КIелдайди!» тIвар алай макъалада алатна фейи йисарин гьайиф чIугвазва кхьирагди. Ингье ибур гьакI кIелна алатиз жедай гафар туш. Абуру тандик зуз кутазва, мефтIеда звал гьатзава. 
    «Квахьай йикъарган» романда кхьирагди къелемдиз къачунвай вакъиаяр вичин йикъаргандин чарар хьиз кIелдайбурув агакьарзава. Вичин аял береда КцIара кьиле фейи лугьуз тежедай кьван марагълу вакъиайрикай ихтилатзава: «Са маса дуьнья тир зи йикъарган. Ам чи хизандикай, магьлединни мектебдин аялрикай веревирдер тир. Садаз ахмурардай, муькуьдан телегь-билегь ийидай, са масадал гьейранвалдай за. Жув-жувахъ галаз рахадай, жуван гъалатIар тупIалай авуна жуван дуванни ийидай. Са гафуналди, зи уьмуьр авайвал и йикъарганда гьатнавай.» 
     Романдин гьар са кьил кьетIендиз рикIел аламукьзава. Ина лезгийрин ацу­кьун-къарагъунин, чи халкьдин адетрин, фольклординни этнографиядин гелер хьуни ктабдин мас генани артухарзава. Новелла жанрадин тIалабунриз жаваб гудай жуьреда къелемдиз къачунвай, гьарма сад кьилди са эсер хьизни кьабулиз жедай и шелни хъвер какахьнавай марагълу кьисайра КцIа­рин бегьем тир образ ава. КцIар­вийриз ам гьасятда чир жезва, ам такурбурун рикIе и кьетIен лезги макандиз чIехи муьгьуббатдин гьиссери звал къачузва. 
     Авторди яхцIурни вад йис виликан лезги аялрин къугъунар, абуру хуралай лугьудай зарбдин гафар, къадим манияр, махар ва масабур рикIел хкизва. Ктабди кIелза­вайдан фикирар яхцIурни вад йис виликан девирдихъ акI ялзава, ана адан кьил акI какахьзава хьи, анжах ктаб гъиляй эцигайдалай кьулухъ ам цIийи кьилелай вичин аямдиз хквезва. Пешекар­вилелди кхьенвай ктабда вакъиаяр аялрихъ галаз алакъалу тирвиляй абур кьилин къагьриманриз элкъвезва. Месела, «Дегь гелер» кьисада авай аялри гьарада са жуьреда рикIе гел тазва. Абурал алай лакIабар пара танишбур я: МагьитI, ХацI, ШапI, МутI, ТIатIи, ТутIус. Аял береда лезги хуьрера чахъ виридахъ ихьтин дустар авай. Виридал гьа ихьтин лакIабар алай. Эхь, са и лакIабар ваъ, аял берейра квадарай гзаф затIар чаз «Квахьай йикъарган»дай жагъин хъийизва. А йикъари вун вичихъ ялзава, цIийи кьилелай аял хъижезва.
     «Квахьай йикъарган» ктабдин кьетIенвилерикай садни ада гузвай тербиядин тарсар я. ГъвечIи-чIехидаз гьуьрмет авун, таб тавун, игьтияж авай инсанриз куьмекдин гъил яргъи авун, хийир-шийирда санал хьун чирзава ада. И чирун тарс гудай саягъда ваъ, чпикай ихтилат физвай кьисайрин куьмекдалди къелемдиз къачунва. Ада къени набататар эчIелрикай михьдай саягъда кIелдайбурун мефтI чIуру фикиррикай михьзава, инсанар сад-садав агудзава. Инсанар дегиш хьуни, эвелан къенивилерни умунвилер арадай акъатуни рикI тIарзавай автордин гьиссер акьван танишбур я хьи!
     «КIулац» тIвар алай гьикаяди а чIавара лезгийрин сад-садахъ галаз авай чими алакъаяр, сад-садан кIвалериз фин-хтунар, сад-садан гьалдикай хабар кьунар рикIел хкизва чи.  И цIарари рикI чкадилай юзурзава: «РикIер хьиз инсанрин кIвалерин ракIа­рарни ахъа тир. Рехъ мукьвал хьурай лугьуз къуншийри чпин саларин арадани рак тадай. Къванцин паруяр а чIавуз са­дахъни авачир. Инсанри  сад-садакай затIни чуьнуьхардачир. Са кап фу къуншидихъ галаз пай тавуна недачир садани. Абурун арада къекъерай акъатнавайбур авачир. Масадан тIалдикай ха­бар кьадай алакьун авай а чIавуз виридахъ.» И цIарар кеврек тахьана кIелиз жедач. 
     Инал лагьана кIанда хьи, С.Керимо­вадин сеняткарвилел гьейран тахьун мумкин туш: михьи халкьдин чIал ава адан эсерра, гьавиляй абур регьятдиз кIелиз жезва. Автордин  фикиррин деринвили лагьайтIа, гьейранарзава кIелдайди. Гьар са фикир акьван сересдиз кIелдайдав агакьарзава хьи! Ктаб кIелна кьилиз акъудайла «устад­вилелди кхьин им я» талана акъвазиз жезвач.
     Гьуьрметлу Седакъет ханум, зи рикIел са шумуд йис инлай вилик вилералди акур са дуьшуьш хквезва. «Самур» газетдин чинриз куь «Рагъдан» («Къуь­руб» повестдин чIукар акъуд­завай. Ам къачузвай инсанри повестдин гуьгъ акьван сабурсузвилелди гуьзлемишдай хьи. «Самурдин» гьар тилит сувариз элкъвезвай. Газет са тIимил геж хьайила кIелдайбурук къалабулух акатзавай: «Газет гьинва, вучиз хквезвач? «Къуьруб» и гъилера акъатнавачни?» - лугьуз хабар кьадай инсанри сад-садавай. Повестди инсанар агуднавай . Абуру санал веревирдерзавай. И гафар за дуьшуьшдай лугьузвач. «Квахьай йикъарган» романдай чIукарни «Самур» газетдиз акъуднайтIа  виридан рикIяй жедай. ГьакIни, и ктаб маса чIаларал элкъуьрна кIелдай­бурун ге­гьенш къатарив ага­кьарнайтIа хъсан же­дай. Вучиз лагьайтIа адай патан халкьариз чи халкьдин марифат хъсандиз чир жедай.
 
 

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
и чил хайи диге я РикIелай ракъурдач Елабугадин дамах Решадан шегьре рехъ Кьилди ктабхана
Статьи из этой рубрики
Женгера фейи уьмуьр Булахда яд ава СтIал Сулейманаз гуьмбет хкажна Лезги чIал кIанарзава Са маса тIям ава Ватандин чилихъ
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 8(353)
декабрь, 2021

Скачать PDF

РУБРИКИ
Tarixin izi ilə
Gəncliyimiz – qürurumuz
Чи къагьриманар
Yubiley
Люди и судьбы
Шаирар
"Самур" - 30
Редакциядин дустар
Яран сувар
Qarabağ müharibəsi
Diqqət: İnsan taleyi!
İnam və iman
"Soyuq günəş"
ЦIийи фильм
Dünya xalqları
Чи тарих
Тарих авайвал
Müsahibə
Спасём планету
Dünya ləzgiləri
Дагъустан
Диктант
Чи кьегьалар
Редактордин гаф
Чи классикар
"Самур" - 20
Мах
ЦIийи ктабар
Жеч гьа!..
Dağıstan xalqları
И чил хайи диге я
Добрые вести
Milli Məclisə məktub
Новости Россотрудничества
Известные лезгины
Марагълу инсанар
Redaksiyaya məktub
Языки мира
Лезги чIалан месэлаяр
Квез чидани?
Известные лезгиноведы
Лезгияр вирина
Юбилей
SOS!!!
С верой в душе
"Самурдин мектеб"
Мораль
Чи адетар
Məşhur ləzgilər
Новости на все голоса
Чи хуьрер
Хъсан хабарар
Известные кавказоведы
Чи адетар
Yeniliklər
Чешне къачу!
Чакай кхьенай ...
Алимрин веревирдер
Çıxışlarımızın əks-sədası
Барка
Эпитафия
Ша, лезги чIалал рахан!
Хабарар
Тарихдин геле аваз
Поэзия
Харусенят
Этнография
Дагестан
Народы мира
Спорт
Инсанар, кьисметар
Редакциядиз чар
Чир-течир
Yeni kitablar
Фольклор
Чи сейлибур
Дайджест
Чи тавдин кIвал

ПОЛЕЗНОЕ