М.Ю.Лермонтов – 200
Зарият  |  10(281) 2014      
     Дуьньядин эдебиятдик  зурба пай кутур урусрин шаир М.Ю.Лермонтов 1814-йисан 15-октябрдиз офицердин хизанда дидедиз хьана. Вич аялзамаз диде рагьметдиз фейи, бубадинни бадедин арада хьайи гьуьжетунар себеб яз  Пенза губернияда бадеди хвейи Михаил гъвечIи чIавалай гъамарини хажалатри къарсурна. 
     КIвале сифтегьан чирвилер къачурдалай гуьгъуьниз ада  Москвадин университетдин пансионда кIелна. Лермонтова вичин сад лагьай шиирар гьана кхьена. Москвадин  университет акьалтIар тавуна Петер­бургда гвардиядин подпрапорщикрин мектебда кIелай ада Гусар полкуна къуллугъна. 1837-йисуз А.С.Пушкинан кьиникьи вичиз кIевелай эсер авур, гурлу гьиссеривди диганвай шиир кхьена чап авур, гьа идалди вири уьлкведиз сейли хьайи Лермонтован цIарари I Николаяк хъел кутуна. Пачагьдин эмирдалди ам Къафкъаздиз суьргуьнна. Къафкъаздин суьргуьнди шаир руьгьдай авуднач, акси яз, ина ам поэзиядилай, прозадилай гъейри художниквиливни эгечIна. 
     Бадедин алахъунрин нетижа яз Петербургдиз хтай Лермонтов вичин къуллугъдал хъфена. «Отечественные записки» газетдихъ  галаз икьрар кутIунай шаирдин эсерар мукьвал-мукьвал ина чап хьана. Лермонтован кхьинри, иллаки адан «Чи замандин къагьриман» эсерди газет вири уьлкведиз сейли авуна. Ингье французрин посолдин хва Э. Барантахъ галаз хьайи дуэль себеб яз ам кьвед лагьай гъилера Къафкъаздиз суьргуьнна. И гъилера ам дяведиз ракъурна. Суьргуьндай хкведайла ам Пятигорскда вичин куьгьне дуст Мартыновал дуьшуьш хьана. Шаирдин зарафатрикай вичик хъел акатай Мартынова адаз дуэльдиз эверна. Дуэльда 27 йиса авай шаирдин уьмуьр кьатI хьана.
      Вичин лирикадиз гъамлу нотар, аямдикай наразивал, реалвиликай катна эбедиятдихъ ялун хас тир адан «Мцыри», «Бородино», «Чи замандин къагьриман», «Маскарад», «Демон» ва маса эсерар дуьньядин эдебиятдин къиметли чешнеяр я. Лермонтован шиирри урус чIалан иервилелди, темайрин марагълувилелди, образрин кутугайвилелди, тешпигьрин тикрарсузвилелди рикIер рамда. Адан эсерар  дуьньядин вишералди чIалариз элкъуьрнава. ЦIудралди лезги шаиррини Лермонтован гзаф эсерар урус чIалай дидед чIалаз элкъуьрнава. Чна абурукай са шумуд агъадихъ чапзава.
 
АХВАР
 
Дагъустандин чуьлда  нисин зегьемдик
Ярх хьанвай зун, къах яз, гуьлле хура куз;
Дерин хиряй гум акъатиз бегьемдиз,
СтIал-стIал иви физвай ара гуз.
Зун текдиз ярх хьанвай ифей къумадал,
Кьуд пад дарна кьунвай тик-тик рагари,
Хъипи синер куз ракъинал алай звал,
Зунни кузвай – амма кьунвай ахвари.
Ахварайни багъри пата экверин
Парпар алай нянин дем заз аквазвай.
Жаван сусар, тажар алай цуькверин,
Шад ихтилат ийиз, закай рахазвай.
 
Сад, суьгьбетдик экечI тийиз, чарадиз
Ацукьнавай ана, кьуна гъамари.
ТухванватIа чизвай тек са худадиз
Адан жегьил руьгь гьи гъарикI ахвари;
 
Дагъустандин дугун адаз аквазвай;
Ана адаз таниш мейит хьанвай къах;
Адан чIулав хиряй гум физ авазвай,
Къайи жезвай иви шуькIуьз ийиз кIвахь.
 
ЕЛКЕН
 
Лацу жезва ялгъуз елкен
Гьуьлуьн вили гьуьмедай.
Куьз гадарна хайи уьлкве?
Вуч кIан я яд уьлкведай?
Лепе къугъваз, гарув гва уьфт,
Гиг-тар – къат жез, чIигъзава.
Бахт кIанзавач адаз, гьайиф!
Бахтуникай цIуьхтзавач.
 
Аби хвал ква кIаник адан,
Кьилел – ракъин къизгъинвал.
Вич ам туьнт я, кIан яз тIурфан,
Гвай хьиз адав секинвал.
 
Элкъуьрайди: Арбен Къардаш
 
КЪАКЪАТУН
 
– Хъфимир, акъваза, жегьил лезги вун,
Ви хайи Ватандихъ акьван тади кваз. 
Дагъдиз циф атанва, шивни я юргъун, 
Ина кIвални ава, гьакIни ваз тIуьн-хъун; 
КIанда вунни заз.
РикIелай ракъурнан кьве йифен шадвал
Мегер алукьуник пакаман ярар?
Кесиб я, захъ авач савкьват вун патал, 
Амма, заз Аллагьди са рикI ганва пак,
Ви рикIиз ухшар.
Вун марф къвазвай юкъуз атанай иниз,
Япунжи куьцIенвай, жувни гъамлу тир.
Мегер кIанзавани ваз мичIи ийиз, 
Зи рагъ алай йикъар зулумат йиф хьиз? 
ГьакI ян ви фикир?
Килиг, акъвазнава жив алай дагълар, 
Такабур, гьайбатлу пагьливанар хьиз, 
Парталар яз вал-цаз ва экуьн ярар,
Чун шад ва азад я, куьз ви хиялар
Физва яргъариз?
Гьинал югъ хуш ятIа гьанаг я Ватан,
На жува лагьанай: кIвализ хъфейтIа,
Вун къаршиламишдач ярди мегьрибан. 
Амукь мад са юкъуз, амукь, эй жаван,
Тек са сятда.
– Са гапурдилайни шивдилай гъейри,
Авач захъ я Ватан, я кIани дустар. 
Зун хушбахт ийидай муьгьуьббатди ви, 
Амма, гуж авач захъ атIун паталди
Ви вилин накъвар.
Кьисас вахчун патал кьуна мягькем кьин,
Чуьллера гьатнава, чIугвазва азаб,
Экъич тавунмаз за иви душмандин, 
«КIанда» гаф лугьун гьич мумкин туш, мумкин. 
ИкI я зи жаваб!
 
Элкъуьрайди: Азиз Мирзабегов
 
Дустагъ
 
Дустагъдин рак ахъая фад,
Экв акурай йикъан заз,
Вилер чIулав тават це, мад – 
ЧIулав фирид балкIан заз!
Эвел къужахда цуьк-чемен,
Гуда адаз ширин темен,
Ахпа шивдал алаз пайгар
Чуьлдиз катда зун, хьана гар.
Дустагъдин дакI я кьакьан цав,
РакIаралла залан тIапIар;
Яргъа ава вилер чIулав –
Руш дарвазда ава тавар. 
Шивди незва къацу векьер,
Азад я ам, алач кьенер;
Шад-хуррам яз, ягъиз цIингав, 
Тумни фири гарал гуз лав.
Ялгъуз я зун – гумач шад гьисс:
Кьуд цал кьецIил, зунни – есир.
Буьркьуь экв гуз, кузва псис,
Хкахьиз-куз, ийиз чIир-чIир…
РакIарихъай жезва тикрар
Эцигзавай са-сад камар,
ЧIуриз йифен кисун, дуван,
Жаваб текъвер къараздин ван.
 
Байрон туш
 
Ваъ, Байрон туш, зун я масад,
Гьеле садаз тушир малум,
Дуьньядикай гьам хьиз магьрум,
Хура урус руьгь авай сад.
За фад ккамна, фад куьтягьда,
Зи акьулди атIуч пара;
Мугьитда хьиз, зи темягьда
Чиг мурадрин ама хара.
Лагь, нивай бес, мугьит хъелдин, 
Чириз хьана сирер, ви кьуш?
Ни ахъайда зи рикI элдиз?
Я зун гъуц я, я касни туш!
 
Элкъуьрайди: Фейзудин Нагъиев
 
ВЕСИ
 
Заз вахъ галаз, стха масан,
Вахт акъудиз кIан я хьи:
Лугьузва, зи уьмуьр жаван
Куьтягь жезва – къан я хьи!
Вун хъфизва багъри патаз:
Килиг гьа… Квез? Гьуьрметдив
Садни жедач – аян я заз –
Килигдай зи кьисметдиз.
 
Кас хьайитIа нагагь жузур…
Ни кьуртIани зун хабар,
Лагь, гуьлледи къазунна хур,
Чан гузвай за чилел дар.
Пачагь патал рекьизвай зун,
Писбур я чи лукьманар.
Рекьиз-рекьиз ийизвай бул
За Ватандиз икрамар.
 
Чан аламаз аквадач ваз
Я зи буба, диде гьич.
Дуьз лагьайтIа, кIанзавач заз
ТIал тваз абрун рикIе гьич.
Сагъ аматIа абрукай сад,
Лагь, чар кхьиз чIав зайдач,
Полк женгиниз фенва чи мад,
Зал вил тахьуй гьавайда.
 
Абрухъ ава са къунши руш…
Гзаф вахт я къакъатна!
Адаз зун гьич чизмайди туш,
ЯтIани на, агатна,
Закай тирвал ачух адаз,
Гьайиф къвемир зи гьалдин,
Къуй вилера накъвар ргаз,
Шехьрай захъ ам яргъалди!
 
Элкъуьрайди: Зульфикъар Къафланов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Лезги аялар патал сайт Хунза Шабрандин тарих чирзава Необычная свадьба
Статьи из этой рубрики
Мад са инжи Цавариз хкажайтIа чIал Кьве шаир илифна… Азизан Алем Заридиз талукьарнавай няни
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 7(312)
август, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ