Генералдикай гьикI наиб хьанай?
Тарих авайвал Тарихдин геле аваз  |  7(278) 2014      
     Шейх Мегьамед Ярагъви кьиле аваз Дагъустанда арадал атай, гуьгъуьнлай Къазимегьамеда, Гьемзет бегди ва Имам Шамила давамар хъувур гьерекатдихъ галаз алакъалу тир са бязи месэлаяр къедалди хъсандиз чирнавач. Гьуьжет алай месэлайрикай сад Илисудин султан генерал-майор Даниял бег Илисувидихъ галаз алакъалу я. Урус кьушундин генерел вучиз Шамилан патаз элячIнай? Ам гьикI наиб хьанай? И вакъиайра лезгийри гьихьтин роль къугъванай?
     Урус чешмейра вичин тIвар «Даниял Бек-Султан Элисуйский» хьиз гьатнавай и къагьриманди Илису султанлухда ва Лезги-Жар вилаятда яшамиш жезвай лезгийрин, цIахуррин, аваррин патай чIехи гьуьрмет къазанмишнавай. Гьавиляй Шейх Мегьамед Ярагъвидиз ам дагъвийрин гьерекатдихъ ялиз кIанзавай. Вучиз лагьайтIа Ярагъвидин ният имамат туькIуьрун тир. Сифте яз ада и месэла Къазимегьамедалай гуь-гъуьниз имам хьайи Гьемзет бегдиз ракъурай чарче къарагъарнай. Шейхди кхьенай: «Урус пачагь ханарин ва беглерин куьмекдалди чи чанда кичI тваз алахъзава. Амма и кичI алатда, зи хва. Чна гьам ина, Гьам Ахцегьа, гьам Къубада ва гьамни Балакенда имамат туькIуьрна кIанзава.» (Килиг: Описание экспедиции дагестанского военно-окружного начальника М.П.Ланского в Северный Дагестан против Гамзат-Бека. «Дагестанская правда», 17 сентября 1994 г.).
     Вичихъ гьа ихьтин ният аваз Шейх Мегьамед Ярагъвиди ах-цегьви Асваравай Даниял бегдихъ галаз и кардин патахъай рахунар тухун тIалабнай. Вучиз лагьайтIа Асварни Илисудин султан кIеви дустар тир. Архивдин чешмейрай малум жезвайвал, сифте яз Даниял бегдинни Имам Шамилан арада алакъаяр яратмишайдини ахцегьви Асвар я. Гуьгъуьнлай Даниял бегдиз Имам Шамилахъ галаз къуватар галкIурна урусрин аксина женг чIугун меслят акур Асвара адаз женгинин тIаратI багъишнай. Лацу материалдикай тир и кьуд пипIин тIаратIдин къерехрай цIар чIугун-вай. Юкьва зуракI вацран шикил ва ранглу парчадикай атIана алкIур-навай элкъвер авай. Алай вахтунда и тIаратI Дагъустандин тарихдинни архитектурадин музейда хуьз-вай кьве тIаратIдикай сад я. Асвара Даниял бегдиз багъишай тIа-ратIдал араб чIалалди икI кхьенва: «Регьимлу ва мергьяматлу Аллагьдин тIварцIелди! Чна ваз гьакъикъат авайвал лагьана хьи, Аллагьди ви гунагьрилай гъил къачурай, галайвална вун дуьз рекьиз акъудрай. Гъалибвал ва агалкьунар Аллагьди гуди! И тIаратI  кIевелай Аллагьдин чIа-лахъ хьухь лагьана ваз эвер гузвай кесибрин кесиб, Ахцегьай тир Асваран патай пишкеш я. Аллагьди вун дуьз рекьиз акъудрай ва ваз гъалибвал кьисмет авурай.»
И вакъиадилай гуьгъуьниз Даниял бег Шамилан патаз эля-чIайла урус пачагьдин Къафкъаздин кьушунриз регьбервал гузвайбур вучдатIани тийижиз амукьнай. Вучиз лагьайтIа Даниял бегди урус пачагьди вичиз ганвай орденар, чIехи мажиб ва маса шартIар кваз такьуна ихьтин къарар кьабулнай. Вичик гзаф къалабулух акатай генерал-майор Шварца Къафкъаз-дин сердердал ракъурай рапортда (1844-йисан 6-июль) икI кхьенай: «…Накь за жуван жасусривай къачур малуматрив кьадайвал, генерал-майор султан Даниял Элисуйскиди Шамилан патаз элячIун патал мискIинда кьин кьуна ва вичин раиятривни кьин кьаз туна. Хабар агакьарнавайбур ихтибарлу ксар ятIани, зун императордин патай къайгъу акунвай урус генералди ихьтин хиянаткарвал авунин чIалах туш, амма жува къачузвай чарарилай икI тирди тестикь жезва…» (Килиг: ЦГВИА, ф. ВУА, д. 6544, л.л. 12-13).
    И рапортдай аквазвайвал, Даниял бег ЦIудахардин къазидин куьмекдалди Шамилав агатиз алахънай. И карда адаз Асвара куьмек ганай. Хабар вичив агакьайла урус па-чагьди фигъилдал гъил вегьена. Адан буйругъдалди генерал-майор Шварц Даниял бегдиз басрух гуз эгечIна. Шварцан кьушун лагьай-тIа, лезгийрикай тIуькуьрнавайди тир ва женгера абурув къведайди авачир (Килиг: Хаджи Мурад Доного. Кавказская война и Южный Дагестан. Махачкала, 1998. С. 46). 1844-йисан 8-июлдиз и кьушунди Гуьллуьк хуьруьн патав Даниял бегдин кIеретIар кукIварна. 14-июлдиз Агатай хуьруьн патав дяве давамна ва мад гъилера Даниял бег магълуб хьана. 21-июлдиз Илисуда кьиле фейи пуд лагьай дяведа Шварцан кьушундин хурук таб гуз тахьай Даниял бег дагълариз, анайни Шамилан патав катна. Шамила ам хъсандиз кьабулна. Имаматда Даниял бегдихъ хъсан гьуьрмет, кьилди кьушун авай. Адавай гьатта женгера чешнелу хьайибуруз вичин тIварцIелай орденарни гуз жезвай. Амма Имам Шамила вич Калугада суьргуьнда авайла лагьайвал, адакай хъсан кьушундин регьбер хкатнач, адавай женгера чIехи агалкьунарни къазанмишиз хьанач.
     Машгьур лезги алим Гьасан Алкьвадарвиди вичин «Асари Дагъустан» ктабда Даниял бегдикай икI кхьенва: «Шамил эфендидин кьушундин регьберрикай сад Даниял Султан тир. Илисуда дидедиз хьайи и кас эвел урус кьушундин генерал, чIехи мулкарин гьаким тир. Гуьгъуьнлай ам Шамил эфендидин патаз элячIна ва гзаф вахтунда адан табийвилик кваз Дагъустанда амукьна. Ада вичин руш Шамил эфендидин гададиз гана ва абур генани мукьва хьана. Шамил эфенди Россиядин пачагь-лугъди есирда кьурла и пачагь-лугъди Даниял Султанан тахсирдилай гъил къачуна, адаз цIийи кьилелай виликан чин вахкана ва пуд агъзур манат мажиб гана. Ахпа ам Туьркиядиз куьч хьана ва гьана кьена…» (Килиг: Гасан-Эфенди Алкадари. Асари-Дагестан. Ма-хачкала, 1994. С. 135).
       Гьайиф къведай кар ам я хьи, Даниял бегдин уьмуьрдин Туьркияда фейи йикъар икьван гагьди садани тупIалай авунвач.
 
Муьзеффер Меликмамедов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я ЧIалав акатайвал эгечI тийин Tarixi ad bərpa olunmalıdır КцIарви академикар "Qullar" böyük maraq doğurdu
Статьи из этой рубрики
Багъдатдин факигь РикIелай ракъурдач Къени крар авур хан Шабрандин тарих чирзава Bakıya köməyə gələn ləzgilər
ЦIИЙИ ТИЛИТ

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ