АрхитIрин дегь гелер
Чи хуьрерин тарихдай Чи хуьрер  |  6(277) 2014      
      Алай аямда лезги тарихдин гьуьжет алай месэлайрикай сад энеолитдин девирда чпин бине кутунвай хуьрер я. Са гафни авачиз, чи цIудралди хуьрер гьа девирдин аманатар я. Субут паталди Самур ва Гуьлгери вацIарин дерейрин са бязи хуьрерин тарихдиз вил вегьена, Мамрач, Гилияр ва маса маканрин патарив винел акъуднавай жуьреба-жуьре къапарин амукьаяр рикIел хкана кIанзава. В. Г. Котовича кхьенвайвал, винидихъ къалурай вацIарин дерейра кутур са кьадар хуьрер энеолитдин девирдиз талукьбур я. (Килиг: Котович В.Г. Отчет о работе 1-го горного отряда. Рукоп. фонд ИИЯЛ. с. 104-105; Котович В.Г. Новые археологические памятники Южного Дагестана. МАД, 1. Махачкала 1959. с. 135).
     Археологиядин делилрив гекъи-гайтIа, энеолитдин девирдиз талукь къадим хуьрерикай садни Кьиблепатан Дагъустандин Хив райондин АрхитIрин хуьр я. Ина чи эрадин III виш йисан эвелра эцигнавай алпан килисадин амукьаяр къедалди ама. Са бязи алимри АрхитI ойконимдиз «яргъал хуьр» хьтин баян гузва. Ингье тарихдин ва чIалан материалрин куьмекдалди адаз масакIа баян гуз жеда. Хуьруьн бине ХитI лагьай са касди кутунай. Гуьгъуьнлай  чапхунчийри хуьр чукIурна, сагъ амукьай агьалийри генани, кьакьандал, дагъда бине кутуна. Гьадалай кьулухъ хуьруьн тIвар «дагъ, кьакьан чка» мана авай «ар» гафунихъ галаз алакъалу хьана. «Ардиз» машгьур алим Р. Гьайдаровани гьа ихьтин баян ганва. (Килиг: Р. И. Гьайдаров. Лезги чIалан этимологиядиз гьахьун. Магьачкъала, 2005. Ч. 86). Гьа икI, «ар» дувулдихъ «хитI» пай акал хьана «АрхитI» ойконим арадал атана. Гуьгъуьнлай чкадин агьалийри Агъа АрхитI, Вини АрхитI лугьудай кьве хуьрни кутуна.
       АрхитIар хьиз, Хив райондин Зилдагъ ва Куг хуьрерайни чи эрадал къведалди XI-IX виш йисариз талукь къапарин ва яракьрин амукьаяр жагъанва. Гьа хуьрерани алпандин килисаяр хьана. Гуьгъуьнлай, яни X виш йисан эвелра Абу Муслиман (хроникада адан тIвар икI гьатнава, гьакъи-къатда ам арабрин сердер Маслама ибн Абдалмалик я – М. М.) хтулри лезги хуьрера бине кутуна ва килисайрин чкадал мискIинар эцигиз туна (Килиг: Khanikoff N. Memoires sur les inscriptions musulmanes du Caucase. – Journal Asiatique. Ser. 5. 1862, t. 20, c. 214).
    Аквар гьаларай, архитIвийриз чпин виликан гъуц дин рикIелай алудиз кIан хьанач. Гьавиляй абуру алпан килисадин нехишар атIанвай са бязи къванер мискIиндик кутуна. А къванер лагьайтIа, чи девирдал агакьна.
    Лезгийри хьиз, Дагъустандин са бязи халкьарини ислам диндиз са акьван майилвал къалурзавачир. Гьавиляй арабрин сердер Маслама ибн Абдалмалика Дагъустандин чара-чара халкьарал вегьена, абуруз басрух ганай. Ада Къайтагъдин, Табасарандин ва шумудни са лезги хуьрерин агьалийриз дуван кьунай. Бязи шегьерра ва вилаятра арабри чкадин агьалияр чпихъ ялун патал чара-чара халкьарин ва тайифайрин тIварар алаз мискIинар эцигнай. Месела, Масламади 733-734-йисара ислам кьабулай дербентвияр ирид чкадал пайна ирид мискIин эцигиз тунай – Хазаррин мискIин, Къай-сайвийрин мискIин, Жазирвийрин мискIин ва мсб. (Килиг: Derbend-Nameh, or the History of Derbend., and expl. by Mirza A. Казем-Веg. SPb., 1851 c. 544-545). Гуьгъуьнлай XII асирда Бакуда Лезги мискIин арадал атана. Гьа инал лагьана кIанда хьи, са бязи араб чешмейра АрхитIрин диндин имаратдин тIварни «АрхитI мискIин» хьиз гьатнава.
    АрхитIдин къадим гелер маса чешмейрайни жагъизва. Абуру са шумудра Дагъустандин халкьарив гужуналди ислам кьабулиз тун патал и чилериз басрух гайи чапхунчийрин аксина женг чIугунай. Ихьтин вакъиайрикай сад 912-йисуз кьиле фенай. Гьа йисуз Ширваншагьди ва Дербентдин эмирди «агъзурралди гуьгьуьллуяр ва Къуръан кIелзавайбур» кIватIна «Шандандин (Акуша-Даргодин - М.М.) гавуррал» вегьенай. Чапхунчийрихъ галаз женгина Шандандин агьалийриз маса хуьрерин, гьабурукай яз АрхитI, Зилдагъ, Куг, Мамрач хуьрерин жемятрини куьмек ганай. Чкадин агьалийри кьегьалвилелди женг чIугунай ва чапхунчийрин кьушунар кукIварнай. Абуру Ширвандин гьаким ва Дербентдин эмир 10 агъзурдин кьушунни галаз есирда кьунай. (Килиг: Минорский В.Ф. История Ширвана и Дербенда X-XI веков. М., 1963. с. 46, 69, 203).
Тарихдай малум жезвайвал, чапхунчийрихъ галаз женгера ксарихъ галаз санал лезги дишегьлийрини женг чIугунай. Ихьтин къагьриман дишегьлийрикай сад АрхитIай тир Къистер я. 1823-йисуз генерал Ермолован кьушунри Вини Ярагъ, Агъа Ярагъ, КьепIир, Миграгъ кьуна, Ахцегьал, Кьурагьал, Хивдал вегьейла и чкайрин агьалияр душмандихъ галаз кьегьалвилелди женг чIугваз эгечIнай. Абурун арада 100 касдив агакьна АрхитIрин кIеретI туькIуьрай Къистерни авай. Чапхунчийри адаз Гьажи Насруллагь эфендидин къуватрихъ галаз галкIидай мумкинвал ганачир ва ам женгина гьелек хьанай (Килиг: ЦГВИА. Ф. ВУА. Д. 6512). Гуьгъуьнлай архитIвийри чпин хуьруьнбур женгина гьелек хьайи чкадал Къистеран Ятах тIвар алаз цIийи хуьр кутунай. Гьайиф хьи, исятда а хуьр амач.
Чна винидихъ гъайи делилар АрхитIрин тарихдин са бязи чинар я. Санлай лагьайтIа, АрхитIар археологар ва тарихчияр патал гьелени кIелиз тахьанвай къадим ктаб я.
Муьзеффер Меликмамедов

Комментарии к статье

Будьте первым кто оставит комментарий к статье.

Оставить комментарий

Имя:     Email:

Так же в этом номере
И чил хайи диге я Адан экуь рехъ Эльвинадин дуьнья Ордендиз лайихлу хьана Дидед чIалан экв
Статьи из этой рубрики
И чил хайи диге я И чил хайи диге я И чил хайи диге я Туьркиядин лезги хуьр Дуьмберез Кара-Куьре
ЦIИЙИ ТИЛИТ
№: 11(316)
декабрь, 2017

Скачать PDF

РУБРИКИ

ПОЛЕЗНОЕ