Бади Этнография  |  12(259) 2012  |  Альвия Гьасанова

     Алатай гатуз зун КцIар райондин къадим хуьрерикай тир Кузуна эмедин рушан мехъерик галай. А гуьлуьшан юкъуз зи шадвилин и кьил а кьил авачир: дагъдин михьи шагьварди, гьамга булахдин ци, мехъерин кIваляй чкIизвай шад ванери, мукьва-кьилийрихъ галаз хьайи гуьруьшри заз хуш гьиссер бахшзавай… ЦIигел хьанвай зун хуьруьхъни чи шад межлисрихъ.
     Ингье, яргъал рехъ кIвачерай акъудна багърийрин кIвалив агакьна зун. Ина гзаф мугьманар авай – заз чидайбурни, течидайбурни. Хвашкалди лугьуз зи вилик экъечIай сусан ди-дедиз ме-хъер му-баракна, адан веледдиз экуь мурадар, къени бахтар тIалабай-далай гуь-гъуьниз зун дишегьлиярни аялар суфрадихъ ацукьнавай (хуьрера адет яз, суфра чилел - халичадал, яни аскIан столдал ахъайда) кIвализ гьахьна. Инай хьран фан, кIарасрин цIал чранвай  шурвадин, маса недай заIарин атир къвезвай.
     Са кьадар вахтундилай свасни адан  дустар тир рушар «бадидиз» гьазур жез гатIунна: абур муькуь кIвале дамахар ийиз эгечIна. Маса жегьил рушар хьиз зунни абурув агатна. КIвале авай мехъе-риз хас кат-галтугди, алхишрин ванери рикI шадарзавай. Рушарин юкьва ацукьнавай свас абурун куьмекдалди бадидиз гьазур жезвай.
     Ингье бадидин вахт алукьна. Бади - мехъерик галай рушарни гадаяр вири свасни чам кьиле аваз са столдихъ ацукьунин межлисдиз лугьуда. Рушар столдин са пата, гадаяр муькуь пата ацукьна. ВерцIи ихтилатри, рикI ахъайдай хъуьруьнри акваз-акваз межлисдин мурк цIурурна. Гагь-гагь регъуьла хъуьхъвери цIай кьунвай свас хъуьрурун патал зарафатарни ийизвай. Са кьадар векъи зарафатриз вегьизвайди чам тир. Бадида кьел квачир ихтилатар авачир, зарафатрал вири рикIяй хъуьрезвай. Рушарини гадайри суфрадал алай недай-хъвадай затIарин дадуниз килигиз, бадидин кIвенкIв вилив хуьзвай.
     Са герендилай вири агатна. Сусан дустарикай са руша бади рекье гудай жегьилдин тIвар кьуна. А жегьилди сусазни чамраз мехъер мубаракна, бахтлудиз уьмуьр гьалун тIалабна. Ахпа жегьилри нубатдалди свасни чам барка авуна. Авайвал лагьайтIа, им рикI хъуьтуьлардай мярекат тир. Ина хуш текъведай затIни авачир. Халисан лезги адетрин кьула авай чун. Гзаф хуьрери рикIелай ракъурнавай и адет кузунвийри икьван хъсандаказ хуьни хвеши авунвай чаз. Ингье вучиз ятIани кIватI хьанвайбур вири лезгияр яз садбуру баркаяр дидед чIалал ваъ, маса чIаларал ийизвай.
     Хуьр - гьар са халкьдин медениятдин, адетрин гуьзгуь я. ЧIалан михьивал, кьетIенвал, фасагьатлувал хуьзвай, патан таъсирар агудзавачир чка я хуьр. И крарикай дериндиз фагьумна, жуван нубат агакьайла и гъалатI  дуьзар хъийиз алахъна зун. За хайи дидедин чIалал сусазни чамраз рикIивай алхишар авуна. Зи гафарин ван хьайила амай мугьманарни лезгидал рахана. Бади гурлудаказ давам хъхьана. Суфрадал гъанвай недай-хъвадай затIарин хьиз, жегьилри ийизвай ихтилатрин дадни акьван хъсан тир хьи!