Чи ктабрикай "Самурдин мектеб"  |  7(254) 2012  |  

Тарихдин чешмейрай аквазвайвал, чи эрадин сифте кьилера ва юкьван виш йисара лезгийрихъ гзаф къиметлу ктабар авай. И хазина чал агакьначтIани, делилри субутзавайвал, чи улу бубаяр кIел-кхьинал гзаф рикI алайбур тир. Чна чка атунивай кIелзавайбуруз чи къадим ктабрикай малуматар гун кьетI авунва.

 

... Хазри (хазарри-ред.) Кьвевар кIеледилагъ Кьулан вацIал кьан авай макилара (магьалра-ред.) чукIур тавур са хуьрни са сигьрини (шегьерни-ред.) туниш. Вари килисар кIанагъ акъудна. КIитIидин (диндин-ред.), микитдин (илимдин) улубар (ктабар-ред.) вари цIай йагъа-на кана. Ихьтин куна(р) садазни акурди туш(и)р. ЧIехи албесди (аллагьди-ред.) абур амилиндин (жегьеннемдин-ред.) цIайара курай.

VIII виш йисаз талукь "Алупан улубдай".

Къейд: И вакъиа 627-йисуз хазаррин сердер Жебу хакьанди Закъафкъазиядиз басрух гайи чIавуз кьиле фенай. Лезгийрикай кьисас къахчун патал хакьанди чи диндизни илимдиз талукь агъзурралди ктабар цIай яна канай.

***

Х-ХII виш йисара Кьиб-лепатан Дагъустандин Вилик ва Юкьван РагъэкъечIдай патан уьлквейрихъ галаз кIеви алакъаяр арадал атана, меденият ва литература мадни вилик фена. Чкадин шаирри ва алимри гьам лезги чIалал, гьамни араб чIалал шумудни са къиметлу ктабар кхьена. А ктабра гьам Кьиблепатан, гьамни вири Дагъустандин тарихдиз талукь марагълу делилар авай.

Р. М. Магомедов,
тарихдин илимрин доктор, профессор.

***

Машгьур везир Низам ал-Муьлк ал-Гьасан ибн Али ибн Исгьака Дербентда ва адан патарив гвай хуьрера эцигиз тур медресайра лезги ва араб чIаларалди тарсар гузва. Лезгандин кьилин шегьер тир ЦIахур шегьердин медресада муьдаррисарни факигьар ава... Лугьузвайвал, абуру ал-Музанидин "Мухтасар" ктаб ва имам аш-Шафиидин ктаб лезги чIалаз элкъуьрна, тарсар гудайла абурукай менфят къачузва.

Зекерия ал-Къазвини,
ХIII виш йисан машгьур араб космограф.

***

Лезгийрихъ чпин чIалалди кхьенвай, лугьуз тежедай кьван къиметлу, гъилин хатIарин гзафни-гзаф ктабар ава. Абуру и ктабар чIехи мугьуббатдив кIелда ва хуьда.

Гильом де Рубрук,
Французрин король IХ Людвикан посол. 1253-йис.

***

1098-1099-йисара  машгьур алим Абубекр Мугьаммад ад-Дербенди ал-Лезгиди вичин  "Райгъан ал-хакаик ва бустан ад-дакаик" трактат туькIуьрна. Ктабда ХI асирда идеологиядин, медениятдин ва дуланажагъдин рекьяй Дагъустандин гьалар гьихьтинбур тиртIа гегьенш-диз ачухарнава.

Дагъустандин Тарихдин, ЧIалан ва Литературадин Институтдин гъилин  хатIарин фонд. Ф.З.Оп. 1. Д. 94.