Квез чидани? "Самурдин мектеб"  |  10(326) 2018  |  САМУР
     1623-йисуз машгьур лезги алим ва шаир ахцегьви Агъадин хва Рагьманкъулиди Ирандин зурба лукьман Абдулмуъмин Дайламидин чара-чара начагъвилер сагъаруниз талукьарнавай «Сагъламвал хуьнин сирер» ктаб фарс чIалай араб чIалаз элкъуьрнай. Ахцегь Рагьманкъулидин таржумайри ва гьикаятдин эсерри лезги эдебият вилик финиз таъсир авунай.
 
***
 
     1840-йисуз Агъалар Гьажиева Низами Генжевидин эсерар лезги чIалаз элкъуьрна кьилди ктаб хьиз Магьачкъалада чапдай акъудна. Ада ктабдиз сифте гафни кхьена. «Низами» ктабда гьатнавай эсерар лезги чIалаз устадвилелди элкъуьрнава.
 
***
   
     1849-йисан эхирра урус пачагь I Николая са йис вилик Ахцегьа Имам Шамилан кьушунрихъ галаз кьиле фейи женгера чпел залан хирер хьайи урус аскерар сагъар хъувур машгьур лезги алим, шаир ва лукьман Мирзе Али эфенди ал-Ахтыдиз разивал къалурун патал вичин генералрин куьмекдалди шаирдихъ гьихьтин тIалабун аватIа чирнай. Шаирди лагьанай: «Жув паталди захъ пачагьдивай ийир са тIалабунни авач. АлакьдатIа, ада зи халкь вичи эцигнавай залан налогрикай азад авурай».
     I Николая шаирдин тIалабун кьилиз акъуднай ва лезгияр 10 йисан муддатда вири налогрикай азад авунай.
 
***
 
     1881-1915-йисара акъатай «Къафкъаздин тайифаяр ва чкаяр къалурзавай кIватIалди» (СМОМПК) сифте яз урус кIелдайбур лезги чIалан группадик акатзавай халкьарин фольклордихъ галаз гегьеншдиз танишарнай. КIватIалдин чара-чара нумрайра халкьдин мецин эсерар гьам дидед чалал, гьамни урус чIалаз элкъуьрна ганва.
     1892-йисуз чапдай акъуднавай кIватIалда А.Мамедова Кьасумхуьрел кхьенвай «Алпаб» мах ганва. СМОМПК-дин гьа йисуз басма хьанвай 14 лагьай нумрада Куьредин мисаларни махар чапнава. Ина Кьасумхуьрел Леонидзеди кхьена урус чIалаз элкъуьрнавай къанни кьве мисал гьатнава. Ахпа «Чуьхвер пачагь», «Шейх огълу Шагь Абасан мах», «Жанавур, сикI ва гъвечIи гими», «Акьул авачир паб» махар, гуьгъуьнлай Башир Султанова халкьдивай кхьенвай «Меликмамед» ва «Мулла Несреддин» махар ганва.
 
***
 
     ХIХ виш йисарин эвелра машгьур кьуьч­хуьрви алим Магьарам эфендиди вичин лезги ва араб чIаларал кхьенвай шииррин кIва­тIал туькIуьрна халкьдив агакьарна. Адан «Къуръ­андиз баян гузвай гафарган» ктаб РФ-дин ИА-дин Дагъустандин Илимдин Меркездин Ис­кусствойрин, ЧIалан ва Эдебиятдин Инс­ти­тутдин гъилин хатIарин фондуна хуьзва.