Чи гьарфарал гъил яргъи ийимир! Лезги чIалан месэлаяр  |  10(326) 2018  |  Гуьлхар ГУЬЛИЕВА
     «Самур» газетдин 2018-йи-сан 28-ноябрдин нумрада кIел­­дайбурув агакьарнавай «Са халкьдиз кьве алфавит?» ма­къа­лада гзаф кар алай месэла къа­рагъарнава. Чи алфавит дегишарна латин графикадалди туькIуьриз кIан­завайбуруз тарихдикай хабар авач жеди. 
     Чна латин гьарфарикай 1928-1938-­ менфят къачунай. Бес эхир гьикI хьанай? Вучиз ам ан­жах 10 йисуз кардик хьанай? И ал­фавит гьикI хьана кьабулайди тир ва вучиз акъвазарнай? 
     И суалриз жа­ваб жагъурун паталди за са бязи чеш­мейриз вил вегьена. Хайи чIалал кIел-кхьин кардик кутун патал алатай асир­дин 20-30-йисара кьиле фейи мил­ли гьерекатдин кIвенкIвечийрикай хьа­йи чи сейли къелемэгьли Зияудин Эфендиева 1973-йисуз «Коммунист» (лез­ги чIалал) газетдин 75-нумрадиз акъу­дай «Зи рикIин сувар» макъалани кIелна.
     З.Эфендиева вичин макъалада икI кхьенва: «1928-йисуз ЦIийи Ал­фа­витдин Комитетди (председатель Корк­масов, заместитель Гь.Гьажибегов) гьи халкьдиз гьи чIал ва алфавит кIандатIа тайинарунин мураддалди виликамаз печатдиз тезисар акъудна. Гуьгъуьнлай вири халкьарин чIалар гьукуматдин чIалар яз тестикьарна (им Дагъустандин Конституциядани къейдна) ва къунши стха республикайри хьиз латиндин алфавит хкяна». Ибур гьар са касдив фагьумиз тазвай гафар я.
     За фагьумзавайвал, автордивай чан­а Коммунист партиядин кичI аваз вичин фи­кирар бегьемдиз ачухариз хьанвач. Ада кхьенвайбуруз ихьтин суалар къвезва: Халкьди а тезисар кIелна вичин фи­кирар лагьанайни? Латин алфавит герек тирди халкьди тайинарнайни? Къун­ши республикайри хьиз анжах ла­тин алфавит вучиз хкянай? 
     Жавабар па­талди яргъал фин герекзавач. Халкьдин фи­кирар чирайди туш. А чIавуз ви­лик-кьилик квай ксарин акьуллу мес­лятарни кваз кьуначир. Гьукуматди чал ла­тин алфавит гужуналди илитIнай. Гуь­гъуьнлай халкьди цIийи алфавитди лез­ги чIалав, гьукуматди лагьайтIа, вичиз тухуз кIанзавай сиясатдив кьазвачирди кьатIанай. Гьавиляй чи алфавит 1938-йисуз кирилл графикадал алуднай.
     Виликан йисара хьиз, гила мадни чал латин алфавит илитIиз кIанзава. Ихьтин чIуру ният авай ксариз чир хьун герек я хьи, им чи чIалав кьазвай алфавит туш ва икI тирди 1928-1938-йисара субут хьанай. Муькуь патахъай, газетди кхьенвайвал, са халкьдиз кьве алфавит жедайди туш. Гьавиляй чна и кардиз рехъ гана кIанзавач.
 
Гуьлхар ГУЬЛИЕВА