Лезги ичер Чир-течир  |  8(324) 2018  |  
     Ичерин сортарал гьалтайла, лезгийри чпи цана агакьарнавай сортар гзаф ава. Машгьур сиягьатчи А.Контариниди чи багъларикай икI кхьенай: «Лезгийри икьван багълар гьикI цана агакьарзаватIа? Майвайриз, иллаки ичериз килигайла инсан жуван вилерин чIалахъ жедач».
     Ада малумат гузвайвал, XV виш йисара лезгийри чпин чилерал багъманчивал лап вилик тухванвай. Гуьгъуьнлай XVII виш йисарин тарихчи Эвлия Челебиди Куьрединни Табасарандин багъларикай малумат ганай.
     Чи ичер Къафкъаздиз, Урусатдиз ва юкьван Азиядин уьлквейриз «лезги ичер» хьиз сейли тир. И гьакъиндай чи къелемэгьли М.Меликмамедова вичин «Лезги чIалар» ктабда гегьеншдиз малумат ганва. Филологиядин илимрин доктор Ф.Гъаниевадин 2004-йисуз Магьачкъалада чапдай акъудай «Лезги чIалан майишатдин хилерин лексика» (урус чIалал) ктабда Куьре патан майвайрин сортарикай, гьабурукай яз ичерикай са кьадар малуматар гьатнава. Къубадинни Куьредин лезги сортарикай агъадихъ галайбур генани гегьеншдиз чкIанвай.
     Нуьвед ичер – Къуба патан сорт я. И тIвар эдебият чIала «нуьгвед ичер» хьиз гьатнава. Им дуьз туш. А сорт арадал атай лезги хуьруьн тIвар Нуьведар я. Етим Эминан шииррани и ичин тIвар «нуьвед ичер» хьиз гьатнава. Ибур чIехи, залан, чпик пара миже квай яру ва ширин ичер я.
     Жиргьажи – И сорт сифте яз Нуьвед хуьре цана агакьарнавайди я. Виш йис инлай вилик и хуьряй тир Гьажиди а сорт Ахцегьиз тухванай. И делил Ахцегьин кьуьзуьбуруни тестикьарзава. Къуба патай Гьажиди гъайи жир фикирда кьуна ахцегьвийри а сортуниз «жиргьажи» тIвар ганай. Гуьгъуьнлай и сорт Къуба патазни «жиргьажи» хьиз сейли хьана. Къубадин бязи лезги хуьрера адаз «телеб ичерни» лугьуда. Гзаф вахтара чурурна неда. Хукунин ва ратарин хирер сагъардай хийирлу ичер я.
     КIвалакI ичер – Ибуруз «жунгав ичерни» лугьузва. Акунрай и ичер тIинидин кIвалакIриз ухшар я. Ширин, винел пад яру рангар какахьай ичер я.
     Къабах ичер – Ахцегьрин сорт тир и ичер чIехи ва хъипи жеда. Са акьван ширин туш. Гьавиляй и сортуниз «къабах ичер» хьтин тIвар ганва.
     Куг ичер – Ахцегьрин сорт я. Тарарин кукIван хилерал генани пара жеда. «Куг ичер» тIварни инай атанва.
     Афатар – Кьасумхуьрел Афат лугьудай багъманчиди цана агакьарнавай сорт я.
     КIуьгьуь ичер – И сорт Кьасумхуьрел арадиз атана, маса районризни чкIанва. И ичерикай паквар ийида.
     Маллаагьмедар – Сифте яз Ахцегьа Малла Агьмед лугьудай са касди и сорт цана агакьарнай.
     КIахар ичер – 150 йис инлай вилик Ахцегьин багъманчийри арадал гъайи сорт я. Гьар йисуз майваяр гъида. И яру ичерал экуь зулар ала.
     Гьа икI, чахъ гегьеншдиз чкIанвай, «шихижанияр», «кьиф ичер», «цIару ичер», «кIуьгьуь ичер» хьтин сортарни ава.