Квез чидани? "Самурдин мектеб"  |  6(322) 2018  |  САМУР

Дербентдин дегь тIварар

     Къафкъаздин виридалайни дегь шегьеррикай тир Дербентдал тарихда шумудни са тIвар хьана. Мугьаммад Аваби Акташиди XVI-XVII виш йисара IХ-Х йисарин араб ва фарс тарихчийрин эсеррикай, гьакIни а девирдин хроникайрикай менфят къачуна кхьенвай вичин «Дербентнаме» эсерда къа­лурнавайвал, Дербентдиз Дагъус­тандин халкьари чпин тIварар ганай. Аварри ва даргийри адаз Чулли, Чурул, лезги чIалан группадик акатзавай халкьари Цали лагьанай. Эхиримжиди «цал» хьтин мана гузвай гаф я.
     Лезгийри Дербентдиз Кьвевардилай гъейри Цални лугьузвай. Чи бубайри шегьердал Цал тIвар Дербентдин кIеледихъ галай, Къаф­къазда вичелай чIехиди авачир цал фикирда кьуна эцигнай.

 

ТIварар сад хьтин хуьрер
     
     Чи чIалан  группадик акатзавай табасаран чIал диде чIал тир лезги чIалакай арадиз атанвайди са бязи хуьрерин тIварарини субутзава. Месела: а) ЦIелегуьн (лезги хуьр) ва ЦIелегуьн (табасаран хуьр); б) Бахцугъ, Ахниг (лезги хуьрер) ва Бахнигъ, Ахнигъ (табасаран хуьрер); в) КIутIул (лезги хуьр) ва КIутIул (табасаран хуьр); г) Хипеж (лезги хуьр) ва Хилипенджак (табасаран хуьр); д) ЦIинитI (лезги хуьр), ТинитI (табасаран хуьр) ва мсб.
     Мад са делил. Археологри лугьузвайвал, сад хьтин тIварар алай лезги хуьрер табасаран хуьрерилай къадим я. Маса чкайра цIийи хуьрерин бине кутадайла куьгьне хуьруьн тIвар эхцигун лезгийрин адет тир. Гьавиляй чахъ тIварар сад хьтин гзаф хуьрер ава.