«Тапан Дербентнаме» Тарихдин геле аваз  |  1(295) 2016  |  Гуьлхар ГУЬЛИЕВА
     1862-йисуз Н.В.Ханыкова «Азиатский журналдиз» Дагъустанда ислам пайда хьуникай ихтилатзавай, автордин тIвар къалур тавунвай са эсер акъуднай. Гуьгъуьнлай и эсердиз «Абу Муслиман тарих» тIвар ганай. Машгьур урус тарихчи В.Ф.Минорскийди лагьайтIа, и ктабдиз «Тапан Дербентнаме» тIвар гана кхьенай: «Ханыкован «Тапан Дербентнаме» «Ахтынамедай» къачунвай кIус хьунухь мумкин я.»
      «Абу Муслиман тарихдин» 8 сиягьдикай ибарат тир текстер винел акъатнава. Абурукай гзафбур лезги хуьрерай жагъанвайбур я. Са текст сифте яз 1957-йисуз машгьур лезги алим, тарихдин илимрин доктор, профессор А.Р.Шихсаидова винел акъудна куьчарнава.
     Н.В.Ханыкова чапдай акъуднавай текстинай аквазвайвал, XVI виш йисан кьвед лагьай паюна кхьенвай и ктабда лезгийрин тарихдикай гегьеншдиз малуматар ганва. Ина Абу Муслима Ширванда ва Кьиблепатан Дагъустанда, Шалбуз дагъдин патарив лезгийрихъ галаз тухвай дявейрикайни кхьенва. Ктабда къалурнавайвал, Ширвандин вири эмирар кукIварна вичиз муьтIуьгъарай Абу Муслима Лезгистандин Кьурагь вилаятдин агьалийрив ислам дин кьабулиз тун патал 7 йисуз абурухъ галаз женг чIугунай. ГьакI ятIани адавай лезгияр эхирдалди муьтIуьгъариз хьаначир. Гуьгъуьнлай ада Рича хуьрел ва Дербентдал вегьенай. 
     Ктабда гьакIни Абу Муслима Кара Куьре хуьре, Ахцегьа гьикI мискIинар эцигиз тунатIа кхьенва. Адан хва Сейфеддин Микрагъа Самсаман кьушундиз гьикI уфтан хьанатIа къалурнава. Гьа са вахтунда Къуруш, Хнов, Рутул, Шиназ, ЦIахур, Тала, Гелхен хьтин хуьрерикай, Къуба ва Кьурагь шегьеррикай ганвай малуматрини чпихъ ялзава.
     «Абу Муслиман тарихда» гьакIни ислам теблигъ авун патал лезги хуьрериз фейи Абу Муслиман хва Санджабан рухвайрикай кхьенва. Абурукай Юсуфа Къурушдал, Несреддина ва Рамадана Хнов ва Рутул хуьрера, Мегьамеда Шиназ хуьре, Жамала Къуба вилаятда, Абдуллагьа Кьурагьдал, Гьемзеди Рича, Али Бархута Макьа хуьрера чпиз кIвал-югъ авунай. Юсуфан 4 хцикай Агъажан Штулдал, амайбур Къурушдал яшамиш хьанай. Абурун сихилдай тир Сейфеддина Къубада, Рамадана Дигагьдал, Юсуфа Мучугъа, Жамала Муругъа, Умара ва Мегьамеда Ахцегьа, Рамалдана Уьнуьгъа бине кутунай. 
Ктабда лезгийрин тарихдиз талукь маса делиларни гьатнава. Чара-чара хуьрера арабрихъ галаз кьиле фейи женгерикай марагълу малуматар ганва.